Czy likwidator odpowiada za zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością?

Problem w orzecznictwie

Zgodnie z art. 299 § 1 kodeksu spółek handlowych (ksh), w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Z kolei zgodnie z art. 280 ksh, do likwidatorów stosuje się przepisy dotyczące członków zarządu, chyba, że przepisy rozdziału 6, działu I, tytułu III stanowią inaczej. Na tle powołanych przepisów pojawia się pytanie, czy wierzyciele spółki mogą się domagać na podstawie art. 299 ksh, spłacenia jej długów pozostałych po likwidacji spółki także od jej likwidatorów.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, a w konsekwencji w praktyce sądów powszechnych orzekających w kwestii odpowiedzialności na podstawie art. 299 ksh funkcjonują dwa, pozostające wobec siebie w opozycji stanowiska w tym zakresie. Część doktryny i praktyków prawa opowiada się za zrównaniem członków zarządu w zakresie odpowiedzialności za zobowiązania spółki, część zaś kwestionuje stosowanie do likwidatorów reguły odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1 ksh.

Pytanie RPO do Sądu Najwyższego

Zważywszy na, będącą konsekwencją bezskutecznej egzekucji z majątku spółki, odpowiedzialność majątkiem osobistym członka zarządu/likwidatora i rozbieżność opisaną powyżej, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym, w którego uzasadnieniu stwierdził, że zasadne jest, aby również likwidator odpowiadał majątkiem osobistym za zobowiązania spółki, które powstały po postawieniu spółki w stan likwidacji, w przypadku, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. W opinii Rzecznika, przemawia za tym nie tylko dosłowne brzmienie art. 280 ksh, ale także wzgląd na inne przepisy tego kodeksu oraz prawa upadłościowego i naprawczego, nakładające na likwidatorów taki sam, jak na członków zarządu obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości i takie same sankcje za jego niedopełnienie. Również wzgląd na art. 32 Konstytucji RP zdaniem Rzecznika przyznaje wierzycielom taką samą ochronę w przypadku, gdy nie mogą odzyskać swych należności wskutek zaniedbań członków zarządu, jak i wtedy, gdy przyczyną tego są zaniedbania likwidatorów spółki z o.o.

Zasady odpowiedzialności członków zarządu spółki z o.o.

Zasada zapisana w art. 299 k.s.h. Jest następująca: jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają osobiście i solidarnie za jej zobowiązania. Mogą się oni uwolnić od tej odpowiedzialności po wykazaniu, że:

1. we właściwym czasie zgłosili wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęli postępowanie układowe albo
2. niezgłoszenie takiego wniosku oraz niewszczęcie tego postępowania nastąpiło bez ich winy lub
3. pomimo niezłożenia wskazanych wniosków wierzyciel nie poniósł szkody.

Polecamy: Reprezentowanie spółki z o.o. przez odwołanego członka zarządu

Wniosek o ogłoszenie upadłości powinien być zgodnie z art. 21 prawa upadłościowego i naprawczego zgłoszony w terminie dwu tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, tj. dłużnik przestał regulować zobowiązania, mimo że termin ich płatności już minął, albo też jego zobowiązania przekraczają wartość jego majątku. W konsekwencji odpowiedzialność przewidziana w art. 299 ksh. jest sankcją za niezłożenie na czas wniosku o ogłoszenie upadłości spółki.

Czy likwidator odpowiada jak członek zarządu?

Słuszny zatem, w kontekście art. 20 ust. 2 pkt 5 prawa upadłościowego i naprawczego, w którym ustawodawca przewidział uprawnienie do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości również dla likwidatora, jest postulat Rzecznika, aby sankcja za niezłożenie takiego wniosku przez likwidatora w terminie wymaganym prawem była analogiczna jak za zaniechanie członka zarządu w tym zakresie. W praktyce, jeżeli w chwili postawienia spółki w stan likwidacji powołany likwidator stwierdzi, że zobowiązania spółki przekraczają wartość jej majątku, winien niezwłocznie złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, zwalniając się tym samym z odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1 ksh.

Dla ustalenia czy likwidator odpowiada za zobowiązania spółki powstałe po postanowieniu w stan likwidacji w przypadku bezskutecznej egzekucji wobec spółki nie bez znaczenia jest literalna wykładania art. 280 ksh, na co również zwraca uwagę Rzecznik. Zgodnie z art. 280 ksh, do likwidatorów stosuje się przepisy dotyczące członków zarządu, chyba, że przepisy rozdziału 6, działu I, tytułu III stanowią inaczej, przy czym przepisy te stosuje się wprost, a nie tylko odpowiednio. Skoro w powołanym rozdziale ustawodawca nie uregulował odmiennie odpowiedzialności likwidatora za zobowiązania spółki w przypadku bezskuteczności egzekucji z jej majątku, należy wprost stosować art. 299 ksh.

Bezskuteczna egzekucja... bez egzekucji

Niezwykle ważna dla omawianego zagadnienia jest wypracowana przez praktykę sądową definicja pojęcia „bezskuteczność egzekucji”, która zgodnie z omawianym przepisem uruchamia procedurę egzekwowania długu od likwidatora. Nie jest konieczne, aby w każdym przypadku składać wniosek o wszczęcie egzekucji przeciwko dłużnej spółce. Powszechne przyjmuje się, że wierzyciel jest zwolniony z tego obowiązku podjęcia bezcelowych starań i kosztów, w sytuacji, gdy stało się oczywiste, że byłoby to bezcelowe. Ustalenie tej przesłanki może nastąpić na podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela.

Zobacz: Spółka z o.o.