Odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółek osobowych

Spis treści

1. Zasada ogólna z kodeksu cywilnego
2. Odpowiedzialność solidarna
3. Zakres odpowiedzialności
4. Skutki wspólnego pozwania wspólników i spółki
5. Rozszerzenie wykonalności wyroku wydanego przeciwko spółce
6. Różnicowanie odpowiedzialności wspólników w zależności od typu spółki

---

1. Zasada ogólna z kodeksu cywilnego

Zgodnie z art. 331 §2 kodeksu cywilnego, jeżeli przepis odrębny nie stanowi inaczej, za zobowiązania ułomnych osób prawnych, odpowiedzialność subsydiarną ponoszą jej członkowie; odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy jednostka ta stała się niewypłacalna. Jak widać już kodeks cywilny wprowadza zasadę subsydiarności (pomocniczości), która oznacza tyle, że dopóki spółka jest wypłacalna i jej wierzyciel może zaspokoić swoje roszczenia z jej majątku – nie może sięgnąć do osobistego majątku wspólników.

Kodeks spółek handlowych wprowadza jednak wiele wyjątków od tej zasady, uszczegóławia jednocześnie zakres odpowiedzialności, a także charakter współodpowiadania wspólników (odpowiedzialność solidarna).

2. Odpowiedzialność solidarna

Wspólnicy spółek osobowych (nie licząc tych, których ksh zwalnia od odpowiedzialności – o czym później) ponoszą subsydiarną (patrz poprzedni akapit) – solidarną odpowiedzialność za jej zobowiązania. Solidarność odpowiedzialności sprowadza się do tego, że:

• wierzyciel może domagać się spełnienia całości świadczenia od wszystkich, wybranych, lub nawet jednego zobowiązanego;
• spełnienia zobowiązania przez jednego z dłużników zwalnia od długu pozostałych;
• dłużnik, który świadczenie spełnił może domagać się rekompensaty od pozostałych, stosownie od ich udziału w długu (regres);
• działania i zaniechania jednego z dłużników solidarnych nie mogą szkodzić współdłużnikom;
• przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem współdłużników;
• zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem współdłużników;
• zwłoka wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych ma skutek także względem współdłużników;
• wyrok zapadły na korzyść jednego z dłużników solidarnych zwalnia współdłużników, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im wszystkim wspólne.

3. Zakres odpowiedzialności

W kształcie opisanym powyżej, wspólnik ponosi (zaznaczając odrębności w niektórych typach spółek, o czym później) za wszystkie zobowiązania spółki powstałe w momencie, w którym w niej uczestniczył. Co więcej, wspólnik ponosi odpowiedzialność również za zobowiązania istniejące w momencie, w którym do spółki przystąpił (jeśli nie był pierwotnym wspólnikiem)- czyli za takie, przy których powstaniu de facto nie uczestniczył.

Zobacz: Odpowiedzialność wspólników w spółkach osobowych

Przystępując do spółki osobowej należy zawsze sprawdzić jej sytuację finansową i księgi rachunkowe.

Należy także pamiętać, że zawierając umowę spółki z przedsiębiorcą jednoosobowym, który wniósł do spółki przedsiębiorstwo, odpowiada się także za zobowiązania powstałe przy prowadzeniu tego przedsiębiorstwa przed dniem utworzenia spółki do wartości wniesionego przedsiębiorstwa według stanu w chwili wniesienia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela.

---

4. Skutki wspólnego pozwania wspólników i spółki

Pomimo tego, że odpowiedzialność wspólników jest subsydiarna, wierzyciel może zawsze, jednocześnie pozwać spółkę i wspólników. W celu uwolnienia się od zobowiązania, wspólnik może w takiej sytuacji powoływać zarzuty przysługujące spółce w stosunku do wierzyciela (np. zarzut potrącenia, czy przedawnienia). Jeżeli zarzut wymaga złożenia oświadczenia woli przez spółkę celem uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, potrącenia lub w innych podobnych przypadkach, wspólnik może odmówić zaspokojenia wierzyciela, dopóki spółka nie złoży takiego oświadczenia. Wierzyciel może wyznaczyć spółce dwutygodniowy termin do złożenia oświadczenia woli, po którego bezskutecznym upływie wspólnik lub wierzyciel może wykonać służące mu uprawnienie. 

Wierzyciel nie uzyska jednak klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi jeśli nie wykaże, że spółka jest niewypłacalna (do tego czasu będzie mógł prowadzić egzekucję wyłącznie z majątku spółki). W sytuacji, w której jednak spółka okaże się niewypłacalna, będzie mógł (w zależności od okoliczności) domagać się rozszerzenia klauzuli wykonalności również na małżonka dłużnika.

Jeśli wspólnicy nie prowadzą działalności gospodarczej, postępowanie takie będzie toczyć się w trybie zwykłym a nie w ramach postępowania w sprawach gospodarczych, co może je znacząco wydłużyć.

5. Rozszerzenie wykonalności wyroku wydanego przeciwko spółce

Aby prowadzić egzekucję z majątku wspólnika nie jest jednak konieczne w ogóle pozywanie go; można przeciwko niemu wykorzystać orzeczenie zapadłe przeciwko spółce.

Zgodnie bowiem z art. 778¹ k.p.c., tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce osobowej sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, jak również wtedy, gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna.

Przesłanką nadania klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi spółki osobowej, wyrokowi opiewającemu na spółkę, jest fakt bezskuteczności egzekucji przeprowadzonej z majątku spółki.

Badanie w tym zakresie następuje w ramach postępowania klauzulowego. Bezskuteczność może zostać wykazana za pomocą postanowienia organu egzekucyjnego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego (art. 824 § 1 kpc) toczącego się przeciwko spółce z wniosku wierzyciela. Jednakże nie jest to bezwzględnie konieczne, kodeks postępowania cywilnego pozwala bowiem na opatrzenie wyroku klauzulą również kiedy „jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna”. W interesie wierzyciela jest uprawdopodobnienie (bo do tego sprowadza się powyższa regulacja) niewypłacalności spółki, bez przeprowadzania postępowania egzekucyjnego, które naraziłoby na dodatkowe koszty. Wierzyciel może wykazać „oczywistość” bezskuteczności egzekucji w oparciu m.in. o:

• postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji, wydane przeciwko spółce w innym postępowaniu (przy czym postanowienie to powinno być możliwie najbardziej aktualne);
• odpis z rejestru dłużników niewypłacalnych KRS dotyczący spółki;
• postanowienie o ogłoszeniu upadłości spółki wraz z likwidacją jej majątku;
• wyjawienie majątku dłużnika (art. 913 § 1 kpc) na wniosek wierzyciela;
• postanowienie o umorzeniu egzekucji wydane przez organ skarbowy w ramach egzekucji administracyjnej.

Odnosząc się do postanowień o umorzeniu egzekucji ważnym jest, aby postępowanie egzekucyjne toczyło się wobec całości jej majątku. W sytuacji gdy bezskuteczna egzekucja toczyła się wobec części majątku, będzie to niewystarczające do wykazania niewypłacalności spółki, tym samym uniemożliwiając na tym etapie uzyskanie tytułu wykonawczego przeciwko wspólnikom.

Zobacz: Czy małżonek wspólnika odpowiada za długi spółki?

Przy tym rozwiązaniu nie jest możliwe rozciągnięcie wykonalności wyroku na małżonka wspólnika - jest to bowiem możliwe jedynie wtedy gdy wierzyciel dysponuje tytułem egzekucyjnym (wyrokiem, nakazem zapłaty itp.) wydanym bezpośrednio przeciwko dłużnikowi .

---

6. Różnicowanie odpowiedzialności wspólników w zależności od typu spółki

Pomimo generalnej zasady odpowiedzialności członków „ułomnej osoby prawnej” za jej zobowiązania, kodeks spółek handlowych przewiduje pewne wyłączenia.

Spółka jawna

W odróżnieniu od pozostałych spółek, w przypadku wspólników spółki jawnej nie występują żadne ograniczenia w odpowiedzialności za jej zobowiązania. Spółka jawna stanowi „sztandarowy” przykład „ułomnej osoby prawnej”.

Spółka partnerska

Spółka ta, stworzona w celu wykonywania przez wspólników wolnych zawodów, zawiera mechanizmy chroniące ich przed skutkami działań innych wspólników. O ile nadal ponoszą pełną i nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania powstałe przy normalnym prowadzeniu przedsiębiorstwa (np. zakup materiałów biurowych, komputerów, najem lokalu itp.) o tyle nie ponoszą w ogóle odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe w związku z wykonywaniem przez pozostałych partnerów wolnego zawodu w spółce, jak również za zobowiązania spółki będące następstwem działań lub zaniechań osób zatrudnionych przez spółkę na podstawie umowy o pracę lub innego stosunku prawnego, które podlegały kierownictwu innego partnera przy świadczeniu usług związanych z przedmiotem działalności spółki.

Takie rozwiązanie pozwala pozostałym partnerom uchylić się m.in. od odpowiedzialności za roszczenia odszkodowawcze związane z nienależytym wykonywaniem wolnego zawodu przez innego partnera.

W takiej sytuacji, na partnera nie można rozszerzyć wykonalności tytułu egzekucyjnego wydanego przeciwko spółce, nie licząc partnera, który spowodował powstanie zobowiązania w związku z wykonywaniem wolnego zawodu.

Umowa może jednak przewidywać, że niektórzy lub wszyscy wspólnicy ponosić będą odpowiedzialność na zasadach przewidzianych dla spółki jawnej.

Wspólnik będący jednocześnie członkiem zarządu spółki partnerskiej ponosi dodatkowo odpowiedzialność zgodnie z art. 299 ksh (odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania niewypłacalnej spółki).

Spółka komandytowa

W spółce komandytowej wyróżniamy dwa typy wspólników: komplemantariuszy i komandytariuszy. Ci pierwsi ponoszą pełną i nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania spółki - tak jak wspólnicy spółki jawnej.

Komandytariusze natomiast ponoszą odpowiedzialność do wysokości sumy komandytowej - wartości pieniężnej określonej w umowie spółki. Jednakże ich odpowiedzialność sprowadza się do różnicy pomiędzy sumą komandytową a wartością wniesionych wkładów. Jeśli wartość wniesionych wkładów przekroczy sumę komandytową, komandytariusz nie ponosi w ogóle odpowiedzialności osobistej za zobowiązania spółki.

Zobacz: Czy spółka komandytowo – akcyjna może być spółką kapitałową?

Od zasady tej istnieją jednak dalsze wyjątki, komandytariusz ponosi bowiem odpowiedzialność na tych samych zasadach co komplementariusz, jeśli:

• jego nazwisko (firma) znajduje się w firmie spółki komandytowej;
• działając jako pełnomocnik, pełnomocnictwo przekroczył lub działał bez niego;
• uzyskał status komplementariusza.

Spółka komandytowo-akcyjna

Podobnie jak w spółce komandytowej, tu też rozróżniamy dwa rodzaje wspólników: komplementariuszy (odpowiadających i działających tak samo jak w spółce komandytowej) oraz akcjonariuszy.

Akcjonariusze, podobnie jak w spółce akcyjnej, nie ponoszą w ogóle odpowiedzialności za zobowiązania spółki, chyba że zachodzą wyjątki wskazane w akapicie dotyczącym komandytariuszy w spółce komandytowej.