Przewidywane naruszenie zobowiązania

Kodeks cywilny posługuje się zamkniętym katalogiem przypadków niewykonania zobowiązania. Są to:

- opóźnienie proste - świadczenie nie zostało spełnione w terminie ze wzlgędu na okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności;

- zwłoka - świadczenie nie zostało spełnione w terminie ze względu na okoliczności obciążające dłużnika (przyjmuje się domniemanie zwłoki);

- niemożliwość następcza, za którą dłużnik ponosi odpowiedzialność - świadczenie nie zostało spełnione w terminie i już nie może zostać spełnione;

- niemożliwość następcza, za którą dłużnik ponosi odpowiedzialnosć.

Jak zapisać w umowie zasady odpowiedzialności za jej naruszenie?

Natomiast kodeks cywilny nie przewiduje zamkniętego katalogu przypadków, kwalifikowanych jako nienależyte wykonanie zobowiązania.

Z nienależytym wykonaniem zobowiązania mamy do czynienienia wtedy kiedy świadczenie zostało spełnione (odebrane przez wierzyciela) ale zachowanie dłużnika z jakiś względów nie odpowiada treści zobowiązania. Najczęstrzym przypadkiem nienależytego wykonania zobowiązania jest wadliwość przedmiotu świadczenia (np. jego uszkodzenie).

Co istotne, mówiąc o naruszeniu zobowiązania odnosimy się do pewnej zaszłości (czynność dokonana).

W związku z tym pojawia się pytanie, w jaki sposób może zareagować wierzyciel, gdy wprawdzie nie doszło jeszcze do naruszenia zobowiązania (nie minął termin spełnienia świadczenia), jednakże istnieje wysokie prawdopodobieństwo (czasem graniczące z pewnością), że dłużnik nie wykonana należycie zobowiązania (w szczególności nie spełni świadczenia w terminie albo przedmiot świadczenia będzie wadliwy).

Kodeks cywilny nie zawiera jednej ogólnej regualacji, która odnosiłaby się do problemu przewidywanego naruszenia zobowiązania.

Niemniej jednak, zawiera wiele szczegółowych przepisów dających wierzycielowi możliwość reakcji i uchronienia się przed negatywnymi skutkami przewidywanego naruszenia zobowiązania. Istnienie przepisów odnoszących się do specyficznych sytuacji przewidywanego naruszenia zobowiązania - zdaniem niektórych autorów - daje podstawę do uogólnień w tej kwestii, a przynajmniej analogicznego stosowania tych regulacji (w szczególnosci art. 635 kc) do zbliżonych stanów faktycznych.

Jak zabezpieczyć transakcję by w razie kłopotów skutecznie dochodzić swoich roszczeń?

Do najistotniejszych regulacji dotyczących tej kwestii należą:

Art. 458 kc:

Jeżeli dłużnik stał się niewypłacalny albo jeżeli wskutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność, zabezpieczenie wierzytelności uległo znacznemu zmniejszeniu, wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia bez względu na zastrzeżony termin.

Komentarz:

- omawiana regulacja obejmuje stany faktyczne, w których do zmian w majątku dłużnika dochodzi po powstaniu zobowiązania,

- niewypłacalność dłużnika oznacza, że majątek, który on posiada, nie wystarcza na pokrycie jego długów i to niezależnie od tego, w jaki sposób dojdzie do stwierdzenia niewypłacalności dłużnika,

- powód zaistnienia stanu niewypłacalności nie jest istotny, inaczej jest w przypadku zmniejszenia się zabezpieczenia wierzytelności, tu przyczyna musi tkwić w osobie lub działalności dłużnika, który za taki stan musi ponosić odpowiedzialność.

- skutek w postaci natychmiastowej wykonalność wierzytelności w warunkach określonych w art. 458 kc następuje z mocy prawa z chwilą zaistnienia stanu w nim opisanego, bez potrzeby dokonywania przez wierzyciela jakichkolwiek czynności, w szczególności wierzyciel nie jest zobowiązany do wzywania dłużnika do spełnienia świadczenia w przypadku gdy dokonuje potrącenia wierzytelności (zob. wyrok SN z 18 marca 2008 r., IV CSK 9/08, LEX nr 371831).

Art. 490 kc:

§ 1. Jeżeli jedna ze stron obowiązana jest spełnić świadczenie wzajemne wcześniej, a spełnienie świadczenia przez drugą stronę jest wątpliwe ze względu na jej stan majątkowy, strona zobowiązana do wcześniejszego świadczenia może powstrzymać się z jego spełnieniem, dopóki druga strona nie zaofiaruje świadczenia wzajemnego lub nie da zabezpieczenia.

§ 2. Uprawnienia powyższe nie przysługują stronie, która w chwili zawarcia umowy wiedziała o złym stanie majątkowym drugiej strony.

Komentarz:

- przepis art. 490 § 1 kc znajduje zastosowanie do przypadków, gdy z jakichś względów strony umowy wzajemnej nie są zobowiązane świadczyć jednocześnie,

- zgodnie z treścią art. 490 kc ciężar wykazania złego stanu majątkowego drugiej strony (niekoniecznie niewypłacalności) spoczywa na podmiocie zobowiązanym do wcześniejszego spełnienia świadczenia,

- zobowiązanemu do wcześniejszego świadczenia nie przysługuje uprawnienie do powstrzymania się z wykonaniem tego obowiązku, jeżeli w chwili zawarcia umowy wiedział o złym stanie majątkowym drugiej strony (art. 490 § 2 kc), ciężar dowodu tej okoliczności spoczywa na żądającym wcześniejszego świadczenia,

- uprawnienie do powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia przysługuje dopóki druga strona nie zaofiaruje świadczenia wzajemnego lub nie wniesie zabezpieczenia.

Realizacja świadczeń w umowach

Art. 635 kc:

Jeżeli przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w czasie umówionym, zamawiający może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić jeszcze przed upływem terminu do wykonania dzieła.

Komentarz:

- oświadczenie o odstąpieniu od umowy, złożone po terminie wykonania dzieła nie może być oceniane na podstawie art. 635 kc, który to przepis pozwala na odstąpienie od umowy przez zamawiającego jeszcze przed terminem do wykonania dzieła, gdy wobec opóźnienia się przez przyjmującego zamówienie z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła nie jest prawdopodobne, że zdoła je ukończyć w czasie umówionym (SN w wyroku z 21 stycznia 2004 r., IV CK 356/02).

- odstąpienie od umowy na podstawie art. 635 kc nie wymaga dla swojej skuteczności wykazania, że przyjmujący zamówienie ponosi odpowiedzialność za stan opóźnienia.

- ciężar wykazania, że przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła, i to tak dalece, że nie jest prawdopodobne, że zdoła je wykończyć w czasie właściwym spoczywa na zamawiającym (art. 6 kc).

- jak słusznie przyjmuje się w orzecznictwie, odstąpienie od umowy nie powoduje automatycznego odwrócenia jej skutków rzeczowych (tak SN w orzeczeniu z 17 listopada 1993 r., III CZP 156/93).

- w wyniku odstąpienia strony nie są już obustronnie wobec siebie zobowiązane do świadczeń przewidzianych w umowie, a to, co ewentualnie świadczyły już wcześniej, podlega zwrotowi. Każdej ze stron przysługuje w tym wypadku prawo zatrzymania (art. 496 kc), zgodnie z treścią art. 494 kc strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, jest obowiązana zwrócić drugiej stronie to, co otrzymała od niej na mocy umowy, sama zaś może żądać tego, co świadczyła, oraz - niezależnie od powyższego - może żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.

Marek Pasiński, Radca Prawny,

Mirosław Gumularz, Aplikant Radcowski