Polscy wykonawcy działający na rynku niemieckim powinni znać VOB/B

• Czym jest VOB?
• Co trzeba wiedzieć o VOB/B?
• Umowy o roboty budowlane w BGB
• Podsumowanie

Czym jest VOB?

Chcąc poruszyć temat robót budowlanych w prawie niemieckim, nie można pominąć VOB, czyli znormalizowanych warunków zlecenia i wykonania robót budowlanych (Vergabe – und Vertragsordung für Bauleistungen, dalej: ,,VOB”). W Niemczech stosowane są różne wzory kontraktów budowlanych, ale to właśnie VOB, a w szczególności Ogólne warunki umowne dotyczące wykonywania robót budowlanych (Allgemeine Vertragsbedingungen für die Ausführung von Bauleistungen, dalej: ,,VOB/B”), stanowi bazę wzorcowych warunków kontraktowych. Co ciekawe, tak popularne w Polsce Warunki Kontraktowe przygotowane przez Międzynarodową Federację Inżynierów Konsultantów (dalej: ,,FIDIC”), w Niemczech są mało znane i rzadko stosowane przez branżę budowlaną. W Polsce strony umowy o roboty budowlane, na zasadzie swobody umów uregulowanej w art. 3531 k.c., mogą ułożyć swój stosunek zobowiązaniowy, implementując, w ustalonym przez siebie zakresie, zapisy formularzy umów, takich jak FIDIC. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 6.02.2015 r. (sygn. II CSK 327/14, LEX nr 1652381), strony umowy, decydując się na zastosowanie wzorca FIDIC, działają w ramach zasady swobody umów. A na skutek inkorporacji FIDIC do łączącego je stosunku obligacyjnego, postanowienia FIDIC stały się dla nich wiążące.

Za tworzenie zapisów i modyfikacje VOB odpowiedzialna jest niemiecka Komisja ds. Zamówień i Umów w Zakresie Usług Budowlanych (deutscher Vergabe – und Vertragausschuss fur Bauleistungen /DVA/). W jej skład wchodzą przedstawiciele ważnych zleceniodawców publicznych, resortów federalnych poszczególnych krajów związkowych, regionalnych związków gospodarczych i stowarzyszeń technicznych. Pierwsza wersja VOB powstała w 1926 r. Ww. komisja stawia sobie za cel, aby przepisy dotyczące udzielania zamówień publicznych i umów budowlanych (VOB) odzwierciedlały aktualny stan techniczny branży budowlanej. Dla zrozumienia, czym jest VOB, nie można pominąć faktu, że VOB zostało przygotowane po pierwszej wojnie światowej, a celem było stworzenie jasnych i jednolitych zasad i przepisów dotyczących udzielania i realizacji zamówień publicznych na roboty budowlane.

VOB dzieli się na trzy części (VOB/A; VOB/B; VOB/C).

1/ VOB/A: Ogólne postanowienia dotyczące udzielania zamówień budowlanych (Allgemeine Bestimmungen für die Vergabe von Bauaufträgen),

2/ VOB/B: Ogólne warunki umowne dotyczące wykonywania robót budowlanych (Allgemeine Vertragsbedingungen für die Ausführung von Bauleistungen),

3/ VOB/C: Ogólne warunki techniczne umowy (Allgemeine Technische Vertragsbedingungen).

Czyli można powiedzieć w dużym uproszczeniu, że VOB/A odnosi się do udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, VOB/B wyposaża strony umów o roboty budowlane w zestaw klauzul umownych, a VOB/C zawiera wykonawcze przepisy techniczne dotyczące robót budowlanych.

Co trzeba wiedzieć o VOB/B?

VOB/A i VOB/C obejmują częściowo niezależne obszary, ale to VOB/B stanowi sedno postanowień umownych między zamawiającym a wykonawcą i ma dla przemysłu budowlanego najistotniejsze znaczenie. Dlatego warto przyjrzeć się regulacjom, jakie zawiera VOB/B oraz wskazówkom interpretacyjnym, jakie wypracowały sądy niemieckie rozpatrujące dosyć częste w praktyce spory na tle stosowania VOB/B.

VOB/B nie jest ustawą, ale zbiorem warunków umownych, które obowiązują jako ogólne warunki handlowe (OWH). Aby skutecznie włączyć VOB/B do umowy, należy wyraźnie to uzgodnić, a kontrahent musi otrzymać tekst VOB/B. Aktualną wersją jest VOB/B 2019.

Co ważne, ustawodawca niemiecki w § 310 ust. 1 zdanie trzecie niemieckiego kodeksu cywilnego (Bürgerliches Gesetzbuch, dalej: ,,BGB”) wprowadził zasadę, że umowy implementujące w całości VOB/B nie podlegają kontroli treści zgodnie z prawem dotyczącym ogólnych warunków handlowych (zgodnie z § 305ff BGB). W konsekwencji, co do zasady, strona nie może powoływać się na to, że postanowienie VOB/B jest niezgodne z wymogami dobrej wiary, nakazem zaufania, ponadto jest niejasne i niezrozumiałe oraz nadmiernie krzywdzi jedną ze stron i bez uzasadnienia wzmacnia pozycję jednego z partnerów stosunku umownego. Przy czym przepisy BGB albo przepisy niemieckiego kodeksu handlowego (Handelsgesetzbuch) mogą być posiłkowo stosowane, jeżeli VOB/B nie reguluje danej sprawy wyczerpująco. Również wtedy, gdy w treści VOB/B znajdują się odwołania do konkretnych przepisów BGB. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że VOB/B zawiera ogólne warunki umowy i jeśli stanowi część umowy o roboty budowlane, modyfikuje przepisy ustawowe. A jednocześnie VOB/B nie zawiera jednak na przykład żadnego przepisu odpowiadającego § 650c ust. 3 BGB. § 16 ust. 1 VOB/B zawiera wprawdzie przepisy dotyczące płatności zaliczkowych, ale nie zawiera tymczasowego jednostronnego prawa przedsiębiorcy do ustalania ceny. W związku z tym VOB/B nie zawiera żadnych zmian w odniesieniu do § 650c ust. 3 BGB. § 650c ust. 3 BGB pozostaje w mocy (zob. postanowienie Wyższego Sądu Krajowego w Monachium z dnia 12.03.2024 r., sygn. 9 U 3791/23).

Tym samym partnerzy biznesowi, biorąc powyższy skutek pod uwagę, zanim zaakceptują umowę, w której znajduje się zapis o stosowaniu do niej VOB/B, powinni dokonać analizy wszystkich plusów i minusów oraz ryzyk, jakie wynikają z takiego rozwiązania. Dlatego odradzam automatyczną akceptację, bez takiej wcześniejszej analizy, tylko z tego względu, że nasz niemiecki partner biznesowy nalega na takie rozwiązanie lub wręcz stawia warunek, że bez akceptacji implementacji VOB/B nie wyrazi on zgody na zawarcie z nami umowy.

Umowy o roboty budowlane w BGB

Z dniem 1.01.2018 r. weszła w życie nowelizacja przepisów BGB dotycząca umowy o roboty budowlane (§§ 631 – 650p BGB). Co ciekawe dopiero w efekcie tej nowelizacji została zdefiniowana umowa o roboty budowlane.

Zgodnie z definicją zawartą w § 650a BGB umowa o roboty budowlane to umowa o budowę, renowację, usunięcie lub zmianę budynku, obiektu zewnętrznego lub jego części. Umowa o roboty budowlane może również dotyczyć prac konserwacyjnych, serwisowych i inspekcyjnych, o ile mają one istotne znaczenie dla konstrukcji, stanu lub przeznaczenia obiektu budowlanego. W konsekwencji, większość umów zawieranych przez przedsiębiorców z branży budowlanej stanowi tzw. „umowę o roboty budowlane”.

Podsumowanie

Pomimo prawie 100-letniej historii, VOB/B pozostaje w Niemczech praktycznym, sprawdzonym i często stosowanym narzędziem prawnym. Jednocześnie nie można zapominać, że aktualne orzecznictwo pokazuje, iż wiele tradycyjnych założeń wymaga ponownego przemyślenia. Profesjonalne sporządzanie umów z uwzględnieniem aktualnego stanu prawnego oraz staranne przeprowadzanie budowy są dziś ważniejsze niż kiedykolwiek.

Nie można zapominać, że firmy chcące stosować VOB/B, powinny nie tylko znać jego przepisy, ale także rozumieć jego ograniczenia i pułapki. Tylko w ten sposób można w pełni wykorzystać zalety tego sprawdzonego zbioru przepisów, minimalizując jednocześnie ryzyko. Zasada ta odnosi się również do polskich firm, które bądź to działają na rynku niemieckim, bądź też współpracują z firmami niemieckimi i w zawieranych z nimi umowach stosują odesłania do VOB/B.

Nie inaczej jest w przypadku umów, do których mają zastosowanie przepisy BGB. Czyli w tych przypadkach, w których strony nie zdecydowały się na stosowanie VOB/B. Polscy przedsiębiorcy z branży budowlanej powinni zapoznać się z nimi w odpowiednim czasie, przynajmniej w zakresie podstawowych zasad, już na etapie ofertowania. A w przypadku podjęcia decyzji o zwarciu umowy, w stopniu pogłębionym przed złożeniem podpisu pod jej treścią. Pozwoli to na zminimalizowanie ryzyk.