Czym jest sąd polubowny (arbitrażowy)?

Postępowanie przed sądem polubownym

Postępowanie przed tym sądem należy do tzw. alternatywnych metod rozwiązywania sporów cywilnych przed niezależnym od sądu państwowego organem. Metoda ta znajduje coraz większe zastosowanie w rozstrzyganiu sporów pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami. Przedsiębiorstwami najczęściej korzystającymi z takiego sposobu rozwiązywania sporów są np. operatorzy sieci komórkowych, przedsiębiorstwa świadczące usługi telekomunikacyjny, energetyczne i in.

Podstawa prawna funkcjonowania sądów polubownych unormowana została w Kodeksie postępowania cywilnego w art. 1154 do 1217. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż sądy te związane są wyłącznie przepisami art. 1154 do 1217 k.p.c. co oznacza, że nie dotyczą ich pozostałe przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, czego istotę przedstawię poniżej.

Jakie rodzaje?

Możemy wyróżnić dwa rodzaje sądów polubownych – stałe i niestałe. Niestałe sądy polubowne powoływane są przez strony wyłącznie do rozpoznania danej sprawy. Nie mają one własnej siedziby, regulaminów, personelu administracyjnego a po rozpoznaniu określonej sprawy przestają istnieć.

Arbitrami (czyli osobami, które w imieniu sądu rozpoznają daną sprawę) w niestałych sądach polubownych są osoby wskazane imiennie przez strony sporu.

Z kolei stałe sądy polubowne posiadają już stałą siedzibę, personel administracyjny, regulamin postępowania oraz własną listę arbitrów. Kto może zostać arbitrem przedstawię w dalszej części artykułu. 

Co jest przedmiotem rozpraw

Przedmiotem spraw rozpoznawanych przez sądy arbitrażowe mogą być wszystkie sprawy majątkowe oraz sprawy o prawa niemajątkowe z wyjątkiem tych spraw, co do których zawarcie ugody sądowej jest niedopuszczalne. A zatem nie mogą być poddane pod rozstrzygnięciu sądu polubownego sprawy między innymi o alimenty, rozwód, separację, ustalenie ojcostwa czy jego zaprzeczenie, przysposobienie, gdyż w tych wypadkach ustawa wymaga orzeczenia sądu powszechnego. Znaczna jednak większość spraw cywilnych może zostać objęta zapisem na sąd polubowny. Odrębnością będą spory wynikające ze stosunku pracy. Tu bowiem można zapisać sądowi polubownemu sprawy z zakresu prawa pracy, pod warunkiem że będą dotyczyć sporu już istniejącego.

Porównaj: Kiedy sąd będzie mógł zawiesić postępowanie?

Istota zapisu na sąd polubowny

Zapis ten jest podstawową przesłanką kompetencji sądu polubownego do rozpoznania określonej sprawy. Brak zapisu uniemożliwia sądowi zajęcie się taką sprawą.

Rozpoznanie sprawy bez zapisu na sąd polubowny jest przesłanką do uchylenia wyroku tego sądu a także podstawą odmowy uznania albo stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego przez sąd powszechny. 

Wyróżniamy dwie grupy zapisów. Pierwsza grupa to zapisy dokonywane przed powstaniem sporu aby w przyszłości ewentualny spór rozstrzygać przed sądem polubownym. Tego typu zapis zwany jest klauzulą arbitrażową i umieszcza się go w umowie np. sprzedaży. Druga grupa zapisów dotyczy sporów już istniejących. W zapisie tym strony wyrażają wolę, aby powstały już spór rozstrzygnął określony sąd polubowny są to tzw. klauzule kompromisarskie.

Zapis na sąd polubowny musi być sporządzony w formie pisemnej pod rygorem nieważności. 

Treścią zapisu jest wola stron skierowania spawy do rozpoznania przez sąd polubowny. Należy w nim oznaczyć stosunek prawny, z którego sprawa mogłaby w przyszłości wyniknąć, należy wskazać stały sąd polubowny albo powołać niestały sąd przez wskazanie arbitra lub sposobu jego wyłonienia oraz ilości arbitrów. W przypadku braku sposobu wyłonienia arbitra strony będą musiały zwrócić się z wnioskiem o jego ustanowienie do sądu powszechnego. Należy także wskazać w zapisie miejsce postępowania.

Miejsce postępowania

Miejsce postępowania jest kategorią procesową a nie faktyczną, co oznacza przypisanie sądu do określonego państwa. Sądy polubowne mogą odbywać posiedzenia gdziekolwiek zechcą, a arbitrami w nich mogą być osoby fizyczne bez względu na ich obywatelstwo.

Co z kontrolą

Kontrolę nad wyrokami sądów polubownych sprawują sądy powszechne. Polega ona jedynie na rozpoznawaniu skarg o uchylenie wyroku sądu polubownego, uznaniu albo stwierdzeniu wykonalności tych wyroków lub ugody przed nim zawartej, powoływaniu arbitrów i ich wyłączeniu, udzielaniu zabezpieczenia czy przeprowadzeniu dowodu.

W przypadku wniesienia do sądu powszechnego pozwu lub wniosku w postępowaniu nieprocesowym w spawie objętej zapisem na sąd polubowny, sąd powszechny rozpozna ją tak, jakby zapis nie istniał. Sąd powszechny bowiem nie bada z urzędu czy strony dokonały zapisu na sądu polubowny. Pozwany powinien podnieść zarzut zapisu na sąd polubowny przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy. Podniesienie zrzutu skutkuje odrzuceniem przez sąd powszechny pozwu lub wniosku.

Polecamy serwis Wyroki

Kto może być arbitrem?

Arbitrem może być każda osoba fizyczna bez względu na obywatelstwo, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Czyli nie może nim być np. osoba małoletnia czy ubezwłasnowolniona. Arbiter nie musi mieć wykształcenia prawniczego a właściwie nie musi mieć nawet żadnego wykształcenia. Arbiter może być skutecznie odwołany przez zgodne oświadczenie woli stron wyrażone na piśmie, a także na wniosek jednej ze stron złożony do sądu polubownego. Jeżeli w ten sposób arbiter nie zostanie wyłączy, wniosek można złożyć do sądu powszechnego. Podstawą uzasadnienia wniosku o wyłącznie może być jedynie wątpliwość co do bezstronności lub niezależności arbitra.

Wszczęcie postępowania ma szczególne znaczenia dla sprawy, gdyż moment ten przerywa bieg terminów przedawnienia roszczeń. Dla ustalenia tego momentu ustawodawca wprowadził instytucję wezwania na arbitraż, która polega na doręczeniu przez powoda pozwanemu pisma, w którym to powód domaga się rozpoznania sprawy przez sąd polubowny. W piśmie tym należy wskazać przedmiot sporu, strony, powołać się na zapis na sąd polubowny oraz powołać arbitra.

Sąd polubowny nie jest związany przepisami o postępowaniu przed sądem powszechnym. Przepisy regulujące to postępowanie przyznają prymat woli storn a to oznacza, że strony mogą narzucić sądowi określoną procedurę jak też opracować określone reguły procesowe dla sądu. Żaden przepis też nie wiąże sądu polubownego przepisami polskiego prawa cywilnego a zatem strony mogą narzucić sądowi ażeby orzekał w ich sprawie wyłącznie w oparciu o zasady słuszności. Pamiętajmy jednak, że prawo przewiduje tzw. klauzule porządku publicznego, które winny być przestrzegane także przez sąd polubowny.

Wyrok

Wyroki sądu polubownego a także ugody zawarte przed tym sądem mają moc prawną na równi z wyrokiem sądu państwowego pod warunkiem jednak, że zostaną uznane przez sąd państwowy albo sąd ten stwierdzi ich wykonalność. Obowiązkowi uznania bądź stwierdzenia wykonalności podlegają wszystkie wyroki sądów polubownych, które mają wywrzeć skutki prawne na terytorium RP. Uznanie bądź wykonalność stwierdza sąd państwowy, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy, gdyby nie było zapisu na sąd polubowny.