Świadczenia emerytalno-rentowe w UE - kogo dotyczy problem

Unijne przepisy dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego odnoszą się do uprawnień emerytalno-rentowych osób wykonujących szeroko rozumianą działalność zawodową, w tym pracowników, osób pracujących na podstawie umów cywilnoprawnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek, które znalazły się w określonej „sytuacji międzynarodowej” (np. pracowały/były ubezpieczone w Polsce i w innych państwach członkowskich) oraz osób, które mieszkają w innym państwie członkowskim i ubiegają się bądź pobierają polską emeryturę lub rentę z tytułu pracy (ubezpieczenia) podejmowanej wyłącznie w Polsce.

Unijne przepisy dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń emerytalno-rentowych nie mają zastosowania do osób, które pracowały i mieszkają wyłącznie w Polsce.

Polecamy: Emerytura lub renta pracownika w krajach Unii Europejskiej

Unijną koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego objęte są:

• osoby będące obywatelami jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Szwajcarii;
• bezpaństwowcy lub uchodźcy zamieszkali na terytorium jednego z państw członkowskich;
• członkowie rodzin wymienionych osób, a także
• osoby pozostałe przy życiu po wymienionych wyżej osobach (np. małżonek, dzieci).

Unijną koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego – jako obywatele Unii Europejskiej – objęci są Polacy wykonujący pracę lub zamieszkujący na terytorium innego państwa członkowskiego oraz członkowie ich rodzin.

Przykład 1
Unijne przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego dotyczą Polki, która przez 12 lat wykonywała pracę w Polsce, a następnie przez 9 lat pracowała w Wielkiej Brytanii i po osiągnięciu wieku 60 lat ubiega się o przyznanie emerytury.

Przykład 2
Unijne przepisy o koordynacji dotyczą posiadających obywatelstwo ukraińskie dzieci i żony zmarłego obywatela czeskiego, ubiegających się o rentę rodzinną po zmarłym, który przed śmiercią pracował i podlegał ubezpieczeniom społecznym przez 22 lata w Czechach oraz przez 4 lata w Polsce.

Polecamy: Nieprawidłowo ustalona podstawa zasiłku dla przedsiębiorcy przez ZUS – co zrobić?

Unijna koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego dotyczy też osób pozostałych przy życiu po osobach, które nie były obywatelami państw członkowskich, ale które pracowały w państwach członkowskich, jeśli osoby pozostałe przy życiu są obywatelami państwa członkowskiego bądź bezpaństwowcami lub uchodźcami zamieszkałymi na terytorium jednego z państw członkowskich.

Przykład
Zamieszkała w Irlandii obywatelka tego państwa może ubiegać się o rentę rodzinną (wdowią) po mężu, który był obywatelem mołdawskim i przed śmiercią pracował i podlegał ubezpieczeniom społecznym przez 13 lat w Irlandii oraz przez 10 lat w Polsce. Jej uprawnienia zostaną ustalone z zastosowaniem prawa wspólnotowego.

Jak już wspomniano wyżej, pomiędzy Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi a Szwajcarią została zawarta umowa w sprawie swobodnego przepływu osób. Na podstawie tej umowy zakres stosowania unijnych przepisów o koordynacji został rozszerzony na stosunki między państwami członkowskimi Unii Europejskiej a Szwajcarią, która dotychczas nie wstąpiła do UE.  Umowa ta od 1 kwietnia 2006 r. obowiązuje również w odniesieniu do Polski. Rozporządzenia

unijne z zakresu koordynacji mogą być zatem stosowane także wobec osób ubiegających się o emeryturę lub rentę, posiadających okresy ubezpieczenia lub zamieszkania w Polsce i w innych państwach członkowskich UE oraz w Szwajcarii. Koordynacja ta odbywa się jednak na mocy rozporządzeń nr 1408/71 i nr 574/72, ponieważ stosowania rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 nie rozciągnięto na stosunki Unii Europejskiej ze Szwajcarią.

Przykład
Unijną koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego wynikającą z rozporządzenia nr 1408/71 objęta jest obywatelka polska ubiegająca się o emeryturę, która pracowała i podlegała ubezpieczeniom społecznym przez 12 lat w Polsce oraz przez 9 lat w Szwajcarii. W przypadku zainteresowanej uprawnienia do emerytury polskiej i szwajcarskiej zostaną ustalone z zastosowaniem rozporządzenia nr 1408/71.

Unijna koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego została rozszerzona, na podstawie porozumienia w sprawie Europejskiego Obszaru Gospodarczego, także na państwa nienależące do Unii Europejskiej, ale należące do EOG, tj. na Norwegię, Islandię i Liechtenstein.

Polecamy: Od początku roku przybyło 26 tys. nowych firm

Porozumienie to od 1 maja 2004 r. ma zastosowanie również w odniesieniu do Polski, a od 1 sierpnia 2007 r. także do Bułgarii i Rumunii. Rozporządzenia unijne z zakresu koordynacji mogą być zatem stosowane także wobec osób ubiegających się o emeryturę lub rentę, posiadających okresy ubezpieczenia lub zamieszkania w Polsce i w innych państwach EOG. Koordynacja ta odbywa się  jednak na mocy rozporządzeń nr 1408/71 i nr 574/72, bowiem stosowania rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 nie rozciągnięto na EOG.

Przykład
Unijną koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego objęta jest ubiegająca się o emeryturę obywatelka norweska, która pracowała i podlegała ubezpieczeniom przez 18 lat w Norwegii (państwo nienależące do UE, lecz należące do EOG) oraz przez 4 lata w Polsce. W takim przypadku uprawnienia do emerytury polskiej i norweskiej zostaną ustalone z zastosowaniem rozporządzenia nr 1408/71.

Na mocy postanowień wspomnianego już rozporządzenia Rady (EWG) nr 859/2003 zakres stosowania przepisów rozporządzeń nr 1408/71 i nr 574/72 został rozciągnięty na obywateli państw nienależących do Unii Europejskiej (państw trzecich), którzy legalnie mieszkają na terytorium państwa członkowskiego i znajdują się w sytuacji prawnej, która dotyczy więcej niż jednego państwa członkowskiego – czyli np. pracowali w dwóch państwach członkowskich albo pracowali w jednym, a mieszkają w innym państwie członkowskim. Dotyczy to znajdujących się w sytuacji transgranicznej legalnie zamieszkujących na terytorium Unii Europejskiej (z wyjątkiem Danii) obywateli państw nienależących do UE, takich jak np. Ukraina, Białoruś, Rosja, Mołdawia, Kazachstan, Gruzja, Armenia, USA, Kanada, Australia i innych.

Przykład 1
Unijna koordynacja dotyczy zamieszkałego w Polsce obywatela Ukrainy, który przez 3 lata był zatrudniony w Wielkiej Brytanii, a następnie prowadził w Polsce przez 2 lata działalność gospodarczą, w trakcie prowadzenia której ciężko zachorował i ubiega się o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. W jego przypadku, przy ustalaniu uprawnień do renty z ZUS zastosowanie znajdą postanowienia rozporządzenia nr 1408/71.

Przykład 2
Unijna koordynacja nie dotyczy ubiegającej się o emeryturę, zamieszkałej w USA obywatelki tego państwa, która była zatrudniona i podlegała ubezpieczeniom społecznym przez 9 lat w Holandii, a następnie przez 12 lat w Polsce. Jej uprawnienia emerytalne podlegają rozpatrzeniu wyłącznie w oparciu o wewnętrzne regulacje każdego z państw, w których podlegała ubezpieczeniu (Holandii i Polski), bez stosowania unijnych przepisów o koordynacji, ponieważ nie mieszka na terytorium Unii Europejskiej. W tym przypadku, jeśli posiada okresy ubezpieczenia w USA (w ramach systemu Social Security), jej uprawnienia emerytalne w ZUS zostaną ustalone w oparciu o umowę międzynarodową między Polską a USA o zabezpieczeniu społecznym.

Unijnych przepisów o koordynacji nie stosuje się do obywateli państw trzecich zamieszkałych w Danii, Islandii, Norwegii, Liechtensteinie oraz w Szwajcarii albo ubiegających się o przyznanie emerytury lub renty z tytułu okresów ubezpieczenia bądź zamieszkania przebytych w tych państwach.

Przykład
Unijne regulacje dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie znajdują zastosowania w odniesieniu do zamieszkałego w Polsce obywatela Egiptu (państwa spoza Unii Europejskiej), który pracował 15 lat w Norwegii oraz 15 lat w Polsce i po ukończeniu 65 lat ubiega się o przyznanie emerytury. Jego uprawnienia emerytalne podlegają rozpatrzeniu wyłącznie w oparciu o wewnętrzne regulacje każdego z państw, w których wykonywana była praca (Polski i Norwegii), bez stosowania unijnych przepisów o koordynacji, ponieważ rozszerzenie koordynacji w odniesieniu do obywateli państw trzecich (czyli np. obywateli Egiptu) nie odnosi się do Norwegii.

Nieuchwalenie do 30 kwietnia 2010 r. rozporządzenia rozszerzającego na obywateli państw trzecich stosowanie rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 (analogicznego do rozporządzenia nr 859/2003) oraz brak instrumentów międzynarodowych rozszerzających stosowanie rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 na stosunki ze Szwajcarią i państwami Europejskiego Obszaru Gospodarczego, powoduje że na dzień 1 maja 2010 r. unijną koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego na podstawie rozporządzenia nr 883/2004 objęte są:

• osoby będące obywatelami jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej,
• bezpaństwowcy lub uchodźcy zamieszkali na terytorium jednego z państw członkowskich,
• członkowie rodzin wymienionych osób, a także:
  • osoby pozostałe przy życiu po wymienionych wyżej osobach (np. małżonek, dzieci),
  • osoby pozostałe przy życiu po osobach, które nie były obywatelami państw członkowskich, ale które pracowały w państwach członkowskich, jeśli osoby pozostałe przy życiu są obywatelami państwa członkowskiego bądź bezpaństwowcami lub uchodźcami zamieszkałymi na terytorium jednego z państw członkowskich.

Z kolei dotychczasowe rozporządzenie nr 1408/71 nadal (do czasu zmiany przepisów w tym zakresie) ma zastosowanie do spraw emerytalno-rentowych:

• osób będących obywatelami państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego nienależących do Unii Europejskiej (Norwegia, Islandia, Liechtenstein) lub Szwajcarii,
• osób będących obywatelami państw trzecich, tj. obywatelami państw nienależących do Unii Europejskiej, którzy legalnie mieszkają na terytorium państwa członkowskiego i znajdują się w sytuacji prawnej, która dotyczy więcej niż jednego państwa członkowskiego – czyli np. pracowali w dwóch państwach członkowskich albo pracowali w jednym, a mieszkają w innym państwie członkowskim (dotyczy ich rozporządzenie Rady (EWG) nr 859/2003).

Artykuł jest fragmentem publikacji: EMERYTURY I RENTY Z ZUS W ŚWIETLE PRAWA UNII EUROPEJSKIEJ.

Źródło: ZUS