Miejsce spełnienia świadczenia

Miejsce spełnienia świadczenia wynikać może z treści zobowiązania łączącego strony. Można je oznaczyć m.in. przez czynność prawną. Zawierając umowę, warto więc określić, w którym miejscu świadczenie ma zostać spełnione.  Często zdarza się także, że miejsce spełnienia świadczenia wynika z właściwości zobowiązania. Jeżeli np. przedmiotem zobowiązania jest wycięcie drzew, musi być ono spełnione w miejscu, w którym drzewa te rosną.

Co na to kodeks cywilny?

Omawiany problem porusza przepis z art. 454 kodeksu cywilnego. Przewidziane w nim rozwiązania znajdują jednak zastosowanie  tylko wówczas, jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania. Sposób działania art. 454 kodeksu ilustruje Orzeczenie Głównej Komisji Arbitrażowej z dnia 8 kwietnia 1983 r., gdzie stwierdzono, że  jeżeli strony w umowie sprzedaży towaru według ceny umownej nie ustalą miejsca spełnienia świadczenia i nie określą, kto (sprzedawca czy kupujący) winien ponieść koszty przewozu towaru z magazynu sprzedawcy do kupującego, to dla określenia miejsca spełnienia świadczenia i sposobu rozliczeń kosztów przewozu należy stosować zasadę wynikającą z art. 547 kc w zw. z art. 454 kc. Dyspozytywny charakter omawianego przepisu został potwierdzony również w Wyroku Zespołu Arbitrów - Urzędu Zamówień Publicznych z dnia 16 października 2007 r. UZP/ZO/0-1223/07. Powiedziano wówczas, że (…) przepis art. 454 kc o miejscu spełnienia świadczenia nie sprzeciwia się możliwości umownego ułożenia stosunków pomiędzy stronami w tym zakresie.

Zobacz: Odpowiedzialność deliktowa a odpowiedzialność kontraktowa

Miejsce spełnienia świadczenia

W takim wypadku  świadczenie powinno być spełnione w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał zamieszkanie lub siedzibę. Jednakże świadczenie pieniężne powinno być spełnione w miejscu zamieszkania lub w siedzibie wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia.

W doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się, że miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 454 kodeksu należy ujmować w sposób węższy niż miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 i 26 kodeksu. Zgodnie bowiem z art. 25  miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

Dalsze przepisy zawarte w rozdz. II działu I kc wprowadzają m.in. szczegółowe rozwiązania dotyczące miejsca zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską.

Natomiast przez miejsce zamieszkania w rozumieniu 454 kc należy rozumieć konkretny lokal mieszkalny czy też dokładny adres. Warto podkreślić, że można to odpowiednio odnieść do siedziby osoby prawnej. Z kolei, gdy nieznany jest adres miejsca zamieszkania dłużnika lub wierzyciela, wówczas należy brać pod uwagę jego miejsce pobytu. 

Gdy miejsce spełnienia świadczenia jest nieznane

Dłużnik, jeżeli nie zna miejsca zamieszkania lub siedziby wierzyciela, jest zobowiązany je ustalić. Wynika to z oddawczego charakteru długu pieniężnego.

Sąd Najwyższy w wyroku z  dnia 5 stycznia 2001r. (V CKN 185/2000) stwierdził, że skoro przedmiotem świadczenia jest dług pieniężny, to stosownie do treści art. 454 § 1 kc spełnienie świadczenia winno nastąpić w miejscu zamieszkania lub siedzibie przedsiębiorstwa wierzyciela. Oddawczy charakter długu pieniężnego sprawia mianowicie, iż dłużnik obowiązany jest świadczyć z uwzględnieniem zmiany miejsca zamieszkania bądź siedziby wierzyciela.

W konsekwencji obciąża takiego dłużnika obowiązek ustalenia aktualnego miejsca zamieszkania wierzyciela lub nowej siedziby jego przedsiębiorstwa. Spełnienie świadczenia z zaniechaniem aktów staranności, o których mowa, oznacza niewłaściwe wykonanie zobowiązania.

Zmiana miejsca zamieszkania przez wierzyciela

 Jeżeli jednak wierzyciel przy zobowiązaniu pieniężnym zmienił miejsce zamieszkania  lub siedzibę po powstaniu zobowiązania, ponosi spowodowaną przez tę zmianę nadwyżkę kosztów przesłania. Warto również zwrócić uwagę na Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna i Administracyjna z dnia 13 września 1985 r. (sygn. akt IV CR 225/85). Sąd Najwyższy orzekł, że skutki podania przez wierzyciela (pokrzywdzonego) niewłaściwego adresu lub zaniechania informowania dłużnika (PZU) o zmianie miejsca zamieszkania w trakcie załatwiania wniosku o przyznanie (wypłatę) należnych świadczeń (ubezpieczeniowych) obciążają wierzyciela, a nie dłużnika.

Polecane: Kiedy umowa jest nieważna?

Świadczenie mające związek z przedsiębiorstwem

Zgodnie z § 2 art. 454 kodeksu, jeżeli zobowiązanie ma związek z przedsiębiorstwem dłużnika lub wierzyciela, o miejscu spełnienia świadczenia rozstrzyga siedziba przedsiębiorstwa. 

Miejsce świadczenia przy rozliczeniach bezgotówkowych

W praktyce obrotu gospodarczego coraz większe znaczenie uzyskuje obrót bezgotówkowy. Ten stan rzeczy wynika nie tylko z okoliczności, że jest to najwygodniejszy sposób dokonywania płatności, ale także z obowiązków wynikających z przepisów.

Chodzi mianowicie o art. 22 Ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Przepis ten przywrócił obowiązek dokonywania bezgotówkowych rozliczeń pieniężnych, zniesiony po 1989 r. w przypadkach w nim wymienionych. 

Polecane: Świadczenia pieniężne w transakcjach handlowych

Dotyczy to sytuacji, gdy:

1. stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca oraz 
2. jednorazowa wartość transakcji, bez względu na liczbę wynikających z niej płatności, przekracza równowartość 15 000 euro przeliczonych na złote według średniego kursu walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski ostatniego dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym dokonano transakcji.

Zagadnienie miejsca spełnienia świadczenia przy rozliczeniach bezgotówkowych było przedmiotem rozważań Sądu Apelacyjnego w Lublinie, który w Wyroku z dnia 28 lutego 1991 r. (sygn. I ACr 20/91) stwierdził, że przy rozliczeniach bezgotówkowych miejscem świadczenia jest rachunek bankowy wierzyciela.