Kategorie

Jak rozliczyć VAT po rezygnacji z metody kasowej

Anna Potocka
inforCMS
Firma posiada status małego podatnika. Zamierzamy przejść z metody kasowej na kwartalną. Czy musimy zawiadomić o tym urząd i jak zakończyć kasowe rozliczenie na przełomie?

rada

O zmianie sposobu rozliczania VAT muszą Państwo zawiadomić naczelnika urzędu skarbowego na formularzu aktualizacyjnym VAT-R. Zawiadomienie trzeba złożyć do końca kwartału, w którym będą Państwo rozliczać się metodą kasową. Szczegóły zakończenia kasowego rozliczenia VAT w uzasadnieniu.

uzasadnienie

Podmioty posiadające status małego podatnika mają możliwość rozliczania VAT na trzy różne sposoby:

• za okresy kwartalne z zastosowaniem metody kasowej, tj. rozliczając podatek należny i naliczony po uprzednim uregulowaniu należności (art. 21 ust. 1 ustawy o VAT),

• za okresy kwartalne bez stosowania metody kasowej, tj. składając kwartalne deklaracje VAT przy jednoczesnym rozliczaniu VAT na zasadach ogólnych (art. 99 ust. 3 ustawy),

• za okresy miesięczne, tj. składając deklaracje podatkowe za okresy miesięczne i rozliczając VAT na zasadach ogólnych (art. 99 ust. 1 ustawy).

Status małego podatnika (na potrzeby VAT) posiada podatnik:

• u którego wartość sprzedaży (wraz z kwotą podatku) nie przekroczyła w 2008 r. kwoty 4 053 000 zł,

• wynagradzany prowizyjnie (z wyjątkiem komisu), u którego kwota prowizji lub innych postaci wynagrodzenia za wykonane usługi (wraz z kwotą podatku) nie przekroczyła w 2008 r. kwoty 152 000 zł.

Rozliczanie VAT metodą kasową

Kasowa metoda rozliczania VAT jest szczególną formą rozliczania. Przejawia się ona przede wszystkim obowiązkiem składania deklaracji VAT-7K za okresy kwartalne. Ponadto obowiązek podatkowy powstaje z dniem uregulowania całości lub części należności, nie później jednak niż 90 dnia od dnia wydania towaru lub wykonania usługi. Jeżeli zatem nabywca nie ureguluje należności wskazanej w wystawionej fakturze w ciągu 90 dni od dnia wydania towaru lub wykonania usługi - obowiązek podatkowy wyznacza 90 dzień liczony od tych zdarzeń. Wcześniejsze uregulowanie całości lub części należności powoduje powstanie obowiązku podatkowego w tej części. Kwotę należnego VAT wykazuje się w rozliczeniu za ten kwartał, w którym powstał obowiązek podatkowy od wykonanej czynności, a nie w tym kwartale, w którym została wystawiona faktura.

PRZYKŁAD

Reklama

Firma stosuje kasową metodę rozliczania VAT. 25 września wystawiła fakturę na sprzedaż towaru o wartości 14 640 zł, w tym VAT - 2640 zł. Należność z tej faktury otrzymała dopiero 12 października. Obowiązek podatkowy powstanie w październiku. Obrót z tej sprzedaży firma wykaże w deklaracji składanej za IV kwartał, a nie w rozliczeniu za kwartał, w którym wystawiła fakturę, tj. w III kwartale.

Przy stosowaniu metody kasowej podatnik dokumentuje sprzedaż fakturą oznaczoną VAT-MP i dodatkowo określa na niej termin płatności. Dla małych podatników rozliczających się metodą kasową nie są przewidziane specjalne terminy wystawiania faktur. Podatnicy rozliczający się metodą kasową stosują terminy przewidziane dla wszystkich podatników.

Należy przy tym mieć na uwadze, że powyższa zasada kasowego ustalania momentu powstania obowiązku podatkowego nie ma zastosowania do czynności wymienionych w art. 14 ust. 6, art. 19 ust. 7-9, 12 i 17-21 oraz art. 20-20b ustawy o VAT, dla których obowiązek podatkowy powstanie na zasadach ogólnych. Dotyczy to:

• importu towarów i usług,

• importu towarów objętych procedurą celną,

• zaliczki z tytułu eksportu towarów (jeżeli ich wywóz nastąpi w ciągu sześciu miesięcy od dnia jej otrzymania),

• dostawy towarów za pośrednictwem automatów,

• świadczenia usług telekomunikacyjnych,

• dostawy towarów, dla której podatnikiem jest ich nabywca,

• wewnątrzwspólnotowego nabycia i dostawy towarów,

• przemieszczenia towarów do i ze składów konsygnacyjnych,

• rozwiązania spółki lub zaprzestania wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu.

Szczególne zasady rozliczania dotyczą również podatku naliczonego. U podatników rozliczających się metodą kasową podatek naliczony podlega odliczeniu w rozliczeniu za ten kwartał, w którym:

• uregulowana została cała należność wynikająca z otrzymanej od kontrahenta faktury,

• nastąpiła zapłata podatku wynikającego z dokumentu celnego - z uwzględnieniem kwot wynikających z decyzji celnych.

Odliczenie nie może jednak nastąpić wcześniej niż z dniem otrzymania faktury lub dokumentu celnego. Nieuregulowanie należności za nabyte towary i usługi nie daje zatem możliwości odliczenia podatku naliczonego za okres, w którym podatnik otrzymał fakturę (wraz z towarem lub usługą). Uprawnienia tego nie daje również częściowa zapłata.

Przez uregulowanie należności należy rozumieć wszelkie formy powodujące wygaśnięcie zobowiązania, w tym np. wzajemną kompensatę czy potrącenie.

PRZYKŁAD

Reklama

Załóżmy, że firma z części faktur otrzymanych we wrześniu ureguluje należność dopiero w październiku albo jeszcze później. Nie może zatem uwzględnić wykazanego w nich VAT w rozliczeniu za III kwartał, mimo że posiada fakturę i towar. Będzie mogła uwzględnić podatek naliczony dopiero w rozliczeniu za ten kwartał, w którym ureguluje należność w całości.

Stosując kasową metodę rozliczania VAT, należy składać deklaracje podatkowe za okresy kwartalne w terminie do 25 dnia miesiąca następującego po każdym kolejnym kwartale, którego rozliczenie dotyczy. Formularzem właściwym dla tego rozliczenia jest druk deklaracji VAT-7K.

 

Zawiadomienie o rezygnacji z metody kasowej

Mały podatnik, który wybrał kasową metodę rozliczania VAT, może z niej zrezygnować. Po rezygnacji z kasowego rozliczania VAT ma możliwość wyboru rozliczenia:

• za okresy miesięczne - na ogólnych zasadach (art. 99 ust. 1 ustawy), lub

• za okresy kwartalne - również na ogólnych zasadach, tj. bez stosowania kasowej metody rozliczania (art. 99 ust. 3 ustawy).

Rezygnacja z kasowej metody rozliczania VAT może nastąpić nie wcześniej niż po upływie 12 miesięcy jej stosowania. Jeżeli firma spełnia ten warunek, tj. rozlicza VAT metodą kasową dłużej niż rok, ma prawo do rezygnacji z niej. Warunkiem rezygnacji jest pisemne zawiadomienie naczelnika urzędu skarbowego o tym fakcie w terminie do końca kwartału, w którym podatnik będzie stosował metodę kasową. Jednocześnie firma powinna wskazać, jaki sposób rozliczenia przyjmuje po tej rezygnacji. Firma w dalszym ciągu zachowuje status małego podatnika, aż do momentu, w którym wartość jej sprzedaży przekroczy określoną kwotę limitu. Ma wówczas możliwość wyboru jednego z omówionych wyżej sposobów rozliczania.

PRZYKŁAD

Firma rozlicza VAT metodą kasową od III kwartału 2008 r. Najwcześniej może z niej zrezygnować od października 2009 r. i przejść na rozliczanie kwartalne. Zawiadomienie do naczelnika urzędu skarbowego o rezygnacji z metody kasowej powinna złożyć najpóźniej do końca września 2009 r. Zawiadomienia o rezygnacji z metody kasowej i o przejściu na kwartalne rozliczanie VAT (bez jej stosowania) firma powinna złożyć na formularzu aktualizacyjnym VAT-R, wypełniając w nim następujące pozycje:

w polu 4 kwadrat 2 „aktualizacja danych” oraz odpowiednio

w polu 38 kwadrat 3 „podatnik rezygnuje (zrezygnował) z metody kasowej”,

w polu 39 należy wpisać kwartał i rok, od którego firma rezygnuje z metody kasowej (np. III kwartał 2009 r.),

w polu 43 kwadrat 1 „podatnik wybiera (wybrał) możliwość rozliczania się za okresy kwartalne”.

Jak rozliczyć VAT po rezygnacji z metody kasowej

Przyjęcie przez małego podatnika kwartalnego sposobu rozliczania VAT bez stosowania metody kasowej polega na tym, że deklaracje podatkowe składane są za okresy kwartalne, na formularzu deklaracji VAT-7K, przy jednoczesnym rozliczaniu podatku należnego i naliczonego na zasadach ogólnych, tj. takich samych jak przy rozliczaniu miesięcznym, z tą jedynie różnicą, że rozliczenia należy dokonywać co kwartał, a nie co miesiąc. Firma będzie wykazywała podatek należny w rozliczeniu za ten kwartał, w którym na zasadach ogólnych powstał obowiązek podatkowy dla wykonanej w danym okresie czynności.

PRZYKŁAD

Firma stosuje kwartalne rozliczanie VAT od IV kwartału 2009 r. 2 października wydała towar nabywcy i również w tym dniu wystawiła fakturę VAT dokumentującą tę sprzedaż, na łączną wartość netto 15 000 zł plus należny VAT w kwocie 3300 zł. Obowiązek podatkowy od sprzedaży powstanie w październiku. Kwartalne rozliczenie VAT spowoduje natomiast, że rozliczenie podatku nastąpi dopiero w deklaracji składanej za IV kwartał, której termin złożenia upłynie 25 stycznia 2010 r.

Podobnie jest z rozliczeniem podatku naliczonego. Firma będzie rozliczała podatek naliczony wynikający z otrzymanych faktur lub dokumentów celnych w rozliczeniu za ten kwartał, w którym je otrzyma (tj. będzie jej przysługiwało prawo do odliczenia), bez konieczności spełnienia innych dodatkowych warunków odnośnie do regulowania wynikających z nich należności, lub w dwóch następnych kwartałach.

Trzeba jednak pamiętać, że powyższa zasada ma zastosowanie tylko do kwot podatku należnego i naliczonego powstałych od zakupów i sprzedaży, zaistniałych w trakcie jej stosowania. Nie ma natomiast zastosowania do tych zdarzeń, które zaistniały w trakcie stosowania metody kasowej i nie zostały rozliczone w okresie jej stosowania.

Sposób rozliczenia VAT po rezygnacji z kasowej metody rozliczeń określają szczegółowo regulacje art. 21 ust. 5 oraz art. 86 ust. 18 ustawy, zgodnie z którymi:

• obowiązek podatkowy od czynności wykonanych w okresie stosowania metody kasowej powstaje na takich samych zasadach jak podczas jej stosowania - czyli z dniem uregulowania całości lub części należności, nie później jednak niż 90 dnia, licząc od dnia wydania towaru lub wykonania usługi;

• prawo do odliczenia podatku naliczonego z faktur lub dokumentów celnych otrzymanych w okresie jej stosowania i nieodliczonego do końca okresu jej stosowania podlega odliczeniu na takich samych zasadach jak podczas jej stosowania, czyli dopiero w rozliczeniu za ten okres, w którym cała należność z faktury zostanie uregulowana kontrahentowi albo podatek wynikający z dokumentu celnego i decyzji określonej w art. 33 ust. 2 i 3 oraz w art. 34 ustawy zostanie zapłacony.

Zatem po zmianie sposobu rozliczania VAT nierozliczone przed tą zmianą faktury potwierdzające dokonane zakupy oraz sprzedaż firma jest zobowiązana rozliczyć na zasadach właściwych dla stosowanej uprzednio metody kasowej. Kwoty podatku naliczonego z otrzymanych faktur firma będzie mogła ująć w rozliczeniu dopiero po uiszczeniu należności z nich wynikających. Natomiast podatek należny z wystawionych faktur potwierdzających zrealizowaną sprzedaż rozliczy po otrzymaniu zapłaty, a w przypadku jej braku - 90 dnia od dnia wydania towaru lub wykonania usługi.

PRZYKŁAD

Załóżmy, że firma zmieniła formę rozliczania VAT z kasowej na kwartalną, począwszy od IV kwartału 2009 r.

W IV kwartale dokonała:

łącznych zakupów za kwotę netto 25 000 zł plus VAT - 5000 zł,

łącznej sprzedaży na kwotę netto 30 000 zł plus VAT - 6600 zł.

Ponadto we wrześniu dokonała:

zakupów towarów i usług na kwotę netto 5000 zł, VAT - 1100 zł; faktury nie zostały uwzględnione w rozliczeniu za III kwartał, ponieważ firma nie uregulowała wykazanych w nich należności do końca tego kwartału;

sprzedaży towarów (10 września 2009 r.) na kwotę netto 8000 zł, VAT - 1760 zł; faktura nie została rozliczona w deklaracji za III kwartał, ponieważ nabywca nie uregulował z niej należności na rzecz firmy.

W rozliczeniu za IV kwartał firma powinna zatem uwzględnić, oprócz podatku należnego i naliczonego od transakcji zrealizowanych w IV kwartale, również obrót i podatek należny z faktury sprzedaży wystawionej jeszcze w III kwartale (w którym rozliczała się kasowo), i to niezależnie od tego, czy nabywca uiścił należność z faktury, czy nie. Wynika to z faktu, że przy braku zapłaty obowiązek podatkowy powstanie ostatecznie 9 grudnia (90 dnia od dnia wydania towaru).

Jednocześnie firma będzie miała prawo ująć w deklaracji kwotę podatku naliczonego z nierozliczonej dotychczas faktury w kwocie 1100 zł, ale tylko wówczas, gdy ureguluje wynikającą z faktury należność w tym kwartale. W przeciwnym wypadku odliczenie VAT nie może być dokonane również w tym rozliczeniu.

• art. 21, art. 86 ust. 10 i 16-18, art. 99 ust. 2 i 3 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz.U. Nr 54, poz. 535; ost.zm. Dz.U. z 2009 r. Nr 116, poz. 979

Anna Potocka

ekspert w zakresie VAT

Źródło: Biuletyn VAT
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code
    Moja firma
    1 sty 2000
    13 maja 2021
    Zakres dat:

    Zawiadomienie o dokonaniu montażu instalacji gazowej

    Zawiadomienie o dokonaniu montażu instalacji gazowej: o czym pamiętać, ile kosztuje i jak właściwie wygląda? Dziś opowiemy właśnie o tym.

    Program "Czyste powietrze" z systemem gwarancji bankowych

    Program "Czyste powietrze" - powstanie system gwarancyjny, którego celem będzie poszerzenie współpracy z sektorem bankowym. Program "Czyste powietrze" umożliwia udzielenie pomocy finansowej osobom, które chcą wymienić nieefektywne źródła ciepła.

    Wyrejestrowanie pojazdu w przypadku wywozu z kraju

    Wyrejestrowanie w przypadku wywozu pojazdu z kraju: o czym pamiętać, ile kosztuje i jak właściwie wygląda? Dziś opowiemy właśnie o tym.

    Wyrejestrowanie pojazdu po kradzieży

    Wyrejestrowanie pojazdu po kradzieży: czy jest możliwe, ile kosztuje i jak właściwie wygląda? Dziś opowiemy właśnie o tym.

    Zarząd wspólnoty mieszkaniowej nie organizuje zebrania właścicieli lokali - co można zrobić?

    Zebranie ogółu właścicieli lokali. Zarząd (lub zarządca) wspólnoty mieszkaniowej ma obowiązek przynajmniej raz w roku (nie później niż w pierwszym kwartale każdego roku) zwoływać zebranie ogółu właścicieli lokali. Co prawda art. 90 ustawy z 31 marca 2020 roku o zmianie tzw. ustawy covidowej stanowi, że jeżeli ustawowy termin zwołania zebrania właścicieli lokali przypada w okresie obowiązywania stanu epidemii, ulega on przedłużeniu o 6 tygodni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii. Tym niemniej w różnych okresach ubiegłego roku możliwe było organizowanie takich wydarzeń, jednak wiele wspólnot tego nie zrobiło. Zdaniem niektórych ekspertów, bierność może wynikać ze złej woli lub niepewności stanu prawnego. Skutek jest taki, że od ponad 12 miesięcy w wielu wspólnotach nie odbyły się coroczne zebrania właścicieli. Co można z tym zrobić?

    Czy CPK ma szansę stać się portem lotniczym 3. generacji?

    Port lotniczy 3. generacji a CPK. Do 2030 roku Międzynarodowy Port Lotniczy Incheon, a od lutego 2021 r. także doradca strategiczny Centralnego Portu Komunikacyjnego zamierza zmienić paradygmat współczesnych lotnisk przekształcając się w port lotniczy 3. generacji. Czy koncepcja azjatyckiego partnera sprawdzi się także w przypadku CPK?

    Nieruchomości sąsiadujące z gruntami obszaru górniczego - wyrok TK

    Nieruchomości położone w bezpośrednim sąsiedztwie obszaru górniczego. Brak statusu strony postępowania koncesyjnego właścicieli nieruchomości sąsiadujących z gruntami, na których ma odbywać się wydobycie kopalin ze złóż, jest niezgodny z konstytucją - orzekł Trybunał Konstytucyjny. Skargę w tej sprawie wniosła współwłaścicielka jednej z takich nieruchomości.

    Sprzedaż opon w Q1 2021. Wyraźnie widać wzrosty!

    Sprzedaż opon w Q1 2021 z dwucyfrowymi wzrostami. Polski Związek Przemysłu Oponiarskiego zaprezentował dane, które napawają optymizmem.

    Prognoza wzrostu PKB Polski w 2021 i 2022 r. 

    PKB Polski - prognoza 2021. Komisja Europejska podwyższyła w środę prognozę wzrostu PKB Polski w 2021 r. Przedstawiła również prognozę na 2022 rok.

    Dofinansowanie z Programu LIFE – nowe możliwości rozwoju eko-biznesu

    Ochrona środowiska może stać się punktem wyjścia do prowadzenia biznesu albo mieć pozytywny wpływ na jego rozwój. Projekty zrealizowane przy wsparciu finansowanym Programu LIFE są tego doskonałym przykładem. Trwa nabór do Inkubatora wniosków LIFE, który zwiększa szanse przedsiębiorców, by sięgnąć po to dofinasowanie.

    Bez podwyżki stóp procentowych nie zdusimy wysokiej inflacji [VIDEO]

    Inflacja w Polsce jest znacznie powyżej celu inflacyjnego NBP. Żyjemy w świecie zerowych stóp procentowych, ale to musi się skończyć, wtedy odczujemy jak duże są koszty spłacania kredytów i długu budżetu państwa.

    Hotele otwarte. Czy branża odrobi straty?

    Hotele vs COVID-19. Czy w ogóle, i w jakim tempie, branża hotelarska odrobi straty po kilkumiesięcznym zakazie działalności? Czy ponowne otwarcie sprawi, że unikniemy fali upadłości w tym sektorze gospodarki?

    Brexit. Jak mogą zyskać polskie firmy?

    Brexit. Szacuje się, że w 2020 roku Wielka Brytania straciła prawdopodobnie aż 11,3% swojego PKB. Z drugiej strony są kraje i firmy, które mogą skorzystać na Brexicie. Na tej liście jest też Polska.

    Od kiedy otwarte kina i siłownie? Jest wcześniejszy termin

    Jest nowy termin otwarcia instytucji kultury oraz siłowni, klubów fitness i basenów. Rząd podjął decyzję o przyśpieszeniu otwarcia o 8 dni.

    Czy to koniec home office? Na powrót do biur liczą nie tylko prezesi

    Czy home office zostanie z nami na dłużej? Badania KPMG sugerują, że największe firmy spodziewają się, że większość pracowników wróci do pracy stacjonarnej, gdy tylko rządy zduszą pandemię koronawirusa. Prognozy mówiące o tym jakoby praca biurowa miała odejść wraz z dawną normalnością, okazały się zbyt pochopne.

    Small Business Units - co to za inwestycje?

    Czym charakteryzują się inwestycje typu Small Business Units i do kogo najczęściej są skierowane? Co należy wiedzieć o inwestycjach typu SBU?

    RODO w praktyce - co się zmieniło przez 3 lata?

    RODO: 93% Polaków potwierdza, że ich pracodawca dba o kwestie ochrony danych osobowych. Czy według polskich pracowników, unijne rozporządzenie zwiększyło dbałość pracodawców o ochronę danych osobowych? Co jeszcze się zmieniło po wprowadzeniu nowych przepisów?

    Budynki plus energetyczne w programie „Nowa Energia”. Wnioski od 1 czerwca 2021 r.

    Program „Nowa Energia”. Z początkiem czerwca 2021 r. rusza nabór wniosków o dofinansowanie wdrożenia innowacji w obszarze plusenergetycznych budynków w ramach programu „Nowa Energia”. Na innowacyjne projekty w tej dziedzinie czeka 250 mln zł.

    Rusza nabór wniosków o dofinansowanie do programu „Nowa Energia”

    Nowa Energia to program wsparcia przedsiębiorców w zakresie wdrażania innowacji energetycznych budynków. Sprawdź, kto może starać się o wsparcie z programu i jakie warunki należy spełnić.

    Zdrowy dom, czyli jaki?

    Zdrowy dom. Polacy spędzają w domach i mieszkaniach nawet 90 proc. swojego czasu. Pandemia COVID-19, lockdowny oraz konieczność zdalnej pracy i nauki pokazały, jak ważne są odpowiednie warunki mieszkaniowe dla funkcjonowania rodziny, zdrowia i dobrego samopoczucia. Dla 75 proc. Polaków zdrowie i chęć poprawy komfortu życia okazały się głównym motywatorem do rozpoczęcia remontu. Z kolei dla 80 proc. spośród tych, którzy szukali ostatnio nowego lokum, najważniejsze okazały się takie cechy zdrowego domu jak jakość powietrza i ilość światła dziennego – wynika z VI edycji raportu „Barometr zdrowych domów”. Zmiana podejścia Polaków może być nie tylko drogowskazem dla nowych inwestycji deweloperskich, lecz także impulsem do przyspieszenia renowacji istniejących budynków. Tym bardziej że 40 proc. badanych planuje remont lub przeprowadzkę w ciągu następnych dwóch lat.

    Inwestorzy coraz większą grupą wśród kupujących mieszkania

    Wynajem mieszkań - inwestorzy stają się coraz większą grupą wśród kupujących mieszkania. Nie przejmują się spowolnieniem na rynku najmu, które wywołała pandemia koronawirusa.

    Ponad 500 mieszkań w ramach SIM SMS

    Społeczna inicjatywa mieszkaniowa (SIM). Ponad 500 mieszkań ma wybudować SIM SMS – społeczna inicjatywa mieszkaniowa powołana przez gminy z trzech województw – śląskiego, małopolskiego i świętokrzyskiego. Kolejna SIM powstała przy współpracy KZN i siedmiu gmin – Zawiercia, Klucz, Staszowa, Jędrzejowa, Końskich, Sędziszowa i Małogoszcza.

    Test: Opel Insignia kombi po liftingu. Królowa flot ciągle w formie?

    Opel Insignia po liftingu: Niemcy reanimowali staruszka czy jedynie usprawnili kilka drobiazgów w aucie, które jest nadal godne uwagi? Sprawdziliśmy to.

    Top 7: Jak podróżować z dziećmi?

    Jak podróżować z dziećmi? Jeżeli dziecko jest naprawdę małe, wyjazd może się stać wyzwaniem. Oto porady jak przygotować się do wyjazdu.

    Czy wzrosła szara strefa w rolnictwie?

    Dane KRUS wskazują na spadek liczby osób objętych ubezpieczeniem społecznym o 27 tys. Może to oznaczać potencjalny wzrost szarej strefy w sektorze rolniczym.