Jak przetwarza się odpady pochodzenia zwierzęcego? Przepisy i praktyka a bezpieczeństwo sanitarne. Branża pod szczególnym nadzorem

• Ważne ogniwo systemu bezpieczeństwa sanitarnego
• Odpowiedzialność zaczyna się u wytwórcy
• Od szczelnego transportu po przetwarzanie
• Technologia na straży powietrza i wody
• Duże zakłady pod dodatkowym nadzorem
• Kontrola od dokumentów po instalacje
• Branża, której brak szybko byśmy odczuli

Ważne ogniwo systemu bezpieczeństwa sanitarnego

Zakłady zajmujące się PUPZ są ważną częścią systemu bezpieczeństwa sanitarnego. Odbierają materiał z gospodarstw, rzeźni i zakładów spożywczych, a następnie kierują go do procesów, które mają zneutralizować zagrożenie.

Podstawę tego systemu stanowią dwa unijne akty prawne: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 oraz wykonujące je Rozporządzenie Komisji (UE) nr 142/2011. Oba obowiązują bezpośrednio również w Polsce. Pierwsze z nich określa podstawowe zasady postępowania z produktami ubocznymi pochodzenia zwierzęcego. Drugie szczegółowo opisuje wymagania dotyczące między innymi transportu, dokumentacji, warunków sanitarnych oraz metod przetwarzania. Przepisy obejmują więc całą drogę materiału — od chwili jego powstania, przez klasyfikację, przechowywanie i przewóz, aż po ostateczne zagospodarowanie. System uzupełniają polskie regulacje dotyczące Inspekcji Weterynaryjnej, ochrony środowiska, ścieków oraz emisji przemysłowych.

Odpowiedzialność zaczyna się u wytwórcy

Za prawidłowe postępowanie z PUPZ odpowiada już podmiot, u którego materiał powstaje. Może to być gospodarstwo rolne, rzeźnia, zakład spożywczy, restauracja, hotel czy lecznica weterynaryjna. Zgodnie z rozporządzeniem nr 1069/2009 wytwórca musi ustalić, z jakim materiałem ma do czynienia, odpowiednio go zabezpieczyć i przechowywać do czasu odbioru. Nie może dopuścić do wycieku, zanieczyszczenia otoczenia ani pomieszania materiałów należących do różnych kategorii. Następnie musi przekazać PUPZ firmie, która ma prawo je odebrać i dalej zagospodarować. Taki odbiorca musi figurować w wykazach prowadzonych przez Inspekcję Weterynaryjną i posiadać weterynaryjny numer identyfikacyjny. Samochód i magazyn to za mało. Firma musi mieć odpowiednie instalacje, procedury sanitarne, dokumentację oraz wymagane zatwierdzenie lub rejestrację.

Od szczelnego transportu po przetwarzanie

Transport PUPZ również podlega szczegółowym zasadom. Wynikają one z rozporządzenia nr 1069/2009 oraz załączników do wykonującego je rozporządzenia nr 142/2011.

Materiał przewozi się w szczelnych pojemnikach, zamkniętych opakowaniach albo odpowiednio przystosowanych pojazdach. Chodzi o to, aby nie doszło do wycieku, zanieczyszczenia otoczenia ani kontaktu materiału z ludźmi, zwierzętami, żywnością czy paszami. Pojazdy i pojemniki wielokrotnego użytku muszą być utrzymywane w czystości. Po rozładunku są myte, a gdy wymaga tego rodzaj przewożonego materiału — także dezynfekowane. Każdej partii towarzyszy dokument handlowy, a w przypadkach wskazanych w przepisach również świadectwo zdrowia. W dokumentacji zapisuje się między innymi, skąd pochodzi materiał, do jakiej należy kategorii, kto go przewozi i dokąd trafia. Dzięki temu można odtworzyć całą drogę partii. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy pojawia się podejrzenie naruszenia przepisów albo zagrożenie związane z chorobą zakaźną zwierząt.

Najważniejsze jest jednak samo przetworzenie materiału. To właśnie na tym etapie neutralizowane jest zagrożenie biologiczne. Metody przetwarzania i ich parametry opisano szczegółowo w rozporządzeniu nr 142/2011. Zakład musi pracować zgodnie z zatwierdzoną technologią i kontrolować najważniejsze elementy procesu, takie jak temperatura, ciśnienie, czas obróbki czy wielkość cząstek materiału. Jedną z metod przewidzianych w przepisach jest sterylizacja ciśnieniowa. Odpowiednio rozdrobniony materiał jest wówczas podgrzewany do temperatury co najmniej 133 stopni Celsjusza, pod ciśnieniem absolutnym co najmniej 3 barów, przez minimum 20 minut bez przerwy.

Technologia na straży powietrza i wody

Zakład utylizacyjny musi nie tylko bezpiecznie przetwarzać materiał, lecz także ograniczać wpływ swojej działalności na otoczenie. Obowiązki te wynikają z ustawy Prawo ochrony środowiska, ustawy Prawo wodne, przepisów wykonawczych oraz decyzji administracyjnych wydanych dla konkretnego zakładu.

W przypadku powietrza najważniejsze jest ograniczanie emisji i nieprzyjemnych zapachów. Służą temu zamknięte hale, szczelne instalacje, systemy podciśnienia, biofiltry, płuczki chemiczne i termiczne oczyszczanie powietrza. Samo zamontowanie urządzeń nie wystarcza. Trzeba jeszcze sprawdzać, czy rzeczywiście działają. Zakład prowadzi więc wymagane pomiary i dokumentację, a wyniki może kontrolować Inspekcja Ochrony Środowiska. Inspektorzy mogą sprawdzać stan instalacji i sposób ich użytkowania, przeglądać wyniki pomiarów, a także przeprowadzać własne badania i pobierać próbki.

Osobnym obszarem są ścieki. Powstają między innymi podczas mycia pojazdów, urządzeń i hal oraz w trakcie przetwarzania materiału. Zanim trafią do kanalizacji, wód lub ziemi, muszą zostać odpowiednio podczyszczone albo oczyszczone. Zasady ich odprowadzania wynikają z Prawa wodnego, przepisów wykonawczych oraz warunków określonych w pozwoleniu lub umowie z przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym. Jeżeli ścieki są odprowadzane do kanalizacji, muszą spełniać wymagania przewidziane dla ścieków przemysłowych. Ich jakość może kontrolować przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne. Jeżeli trafiają bezpośrednio do wód lub ziemi, zakład musi mieć wymagane pozwolenie wodnoprawne i przestrzegać określonych w nim limitów. W takim przypadku ilość i jakość ścieków mogą kontrolować również Inspekcja Ochrony Środowiska. Badana jest między innymi zawartość substancji organicznych, zawiesin, tłuszczów, azotu i fosforu. Zakres oraz częstotliwość pomiarów zależą od rodzaju instalacji, ilości ścieków i sposobu ich odprowadzania. Konkretne wymagania są zapisane w przepisach i decyzjach dotyczących danego zakładu. Wyniki badań trzeba przechowywać i udostępniać podczas kontroli.

Duże zakłady pod dodatkowym nadzorem

Duże instalacje mogą wymagać uzyskania pozwolenia zintegrowanego, wydawanego na podstawie Prawa ochrony środowiska. To decyzja określająca, na jakich warunkach zakład może działać i jaki wpływ na środowisko jest dopuszczalny. Obejmuje między innymi emisje do powietrza, zasady postępowania ze ściekami, sposób prowadzenia pomiarów oraz ochronę gleby i wód gruntowych. Przy ustalaniu tych warunków bierze się pod uwagę najlepsze dostępne techniki, czyli BAT. Dla rzeźni i zakładów przetwarzających produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego obowiązują konkluzje BAT przyjęte w Decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2023/2749. Wskazują one rozwiązania, które pomagają ograniczać zapachy, emisje, zużycie wody, ilość ścieków i ryzyko zanieczyszczenia gleby. Duży zakład działa według warunków zapisanych w decyzjach administracyjnych, a służby sprawdzają, czy rzeczywiście ich przestrzega.

Kontrola od dokumentów po instalacje

Zakłady zajmujące się PUPZ podlegają kilku rodzajom nadzoru.

Inspekcja Weterynaryjna sprawdza przede wszystkim bezpieczeństwo biologiczne, sposób postępowania z materiałem, jego pochodzenie oraz możliwość odtworzenia drogi każdej partii. Powiatowy lekarz weterynarii rejestruje albo zatwierdza działalność zakładu, a następnie kontroluje, czy przedsiębiorca przestrzega przepisów. Zasady prowadzenia kontroli urzędowych określa Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625. Kontrole mają odbywać się regularnie, a ich częstotliwość ustala się przede wszystkim na podstawie ryzyka. Znaczenie mają między innymi rodzaj działalności, skala zakładu, kategoria przetwarzanego materiału, wcześniejsze wyniki kontroli oraz aktualna sytuacja związana z chorobami zakaźnymi zwierząt. Im wyższe ryzyko, tym nadzór może być częstszy i bardziej szczegółowy. Co ważne, kontrola nie ogranicza się do dokumentów. Inspektorzy mogą sprawdzać magazyny, pojazdy, oznakowanie pojemników, parametry procesów technologicznych, procedury mycia i dezynfekcji oraz dokumentację poszczególnych partii.

Równolegle działalność zakładu kontroluje Inspekcja Ochrony Środowiska. Sprawdza emisje, ścieki, gospodarkę odpadami, hałas oraz przestrzeganie warunków określonych w pozwoleniach. Kontrole mogą odbywać się bez wcześniejszego uprzedzenia. Gdy dochodzi do awarii, pojawia się skarga mieszkańców, podejrzenie naruszenia prawa albo ognisko choroby zakaźnej, służby mogą zareagować od razu. Mogą nakazać usunięcie nieprawidłowości, wstrzymać konkretny proces, ograniczyć działalność, zakazać wykorzystywania materiału albo nałożyć karę finansową. W najpoważniejszych przypadkach możliwe jest zawieszenie lub cofnięcie zatwierdzenia zakładu. Jeżeli naruszenie stwarza zagrożenie dla ludzi, zwierząt lub środowiska, odpowiedzialność może mieć również charakter karny.

Branża, której brak szybko byśmy odczuli

Na co dzień rzadko zastanawiamy się nad tym, co dzieje się z padłymi zwierzętami, pozostałościami z rzeźni czy wycofanymi produktami mięsnymi. Tymczasem każdego dnia powstają duże ilości materiału, którego nie można po prostu pozostawić bez nadzoru.

Gdyby zabrakło wyspecjalizowanych zakładów, gospodarstwa rolne, rzeźnie, zakłady spożywcze, sklepy i lecznice weterynaryjne szybko straciłyby możliwość legalnego przekazywania takich materiałów. Pozostałości zaczęłyby się gromadzić. Rosłoby ryzyko przenoszenia chorób, pojawiłyby się problemy z odorem, owadami i gryzoniami, a także zagrożenie dla gleby i wód gruntowych. Część produkcji rolnej i spożywczej musiałaby zostać ograniczona albo zatrzymana.

Zakłady utylizacyjne zapobiegają temu każdego dnia. Odbierają materiał, przewożą go w kontrolowanych warunkach, neutralizują zagrożenia biologiczne, a następnie kierują go do dalszego wykorzystania albo ostatecznego unieszkodliwienia. Ich rola nie polega wyłącznie na usuwaniu niechcianych pozostałości. Są częścią systemu, który chroni zdrowie ludzi i zwierząt, środowisko oraz ciągłość działania rolnictwa i przemysłu spożywczego. Bez tej branży nowoczesna gospodarka żywnościowa nie mogłaby działać bezpiecznie.

Autor: Marcin Cabaj, prezes firmy Zbiornica Skórzec Sp. z o.o., która zajmuje się zbiórką, transportem i utylizacją odpadów pochodzenia zwierzęcego.