Dowód przeciwko treści aktu notarialnego

Zgodnie z art. 2 § 2 pr.o not., czynności notarialne dokonane przez notariusza zgodnie z prawem mają charakter dokumentu urzędowego. Nadanie czynności notarialnej, dokonanej przez notariusza w zakresie jego czynności i zgodnie z prawem, charakteru dokumentu urzędowego oznacza wyposażenie tej czynności w moc dowodową przysługującą każdemu dokumentowi urzędowemu. Co do mocy dowodowej dokumentu urzędowego, to kodeks normuje tylko jego formalną moc tj. nakazuje traktować tylko jego treść jako udowodnioną, nie przesądzając znaczenia dokumentu dla wyniku procesu. Dowód za pomocą dokumentu jest dowodem za pośrednictwem jego formy i treści. Przeprowadzenie więc dowodu z dokumentu polega na zapoznaniu się przez sąd z jego treścią przez odczytanie dokumentu. 

Porównaj: Kiedy konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego?

Jak wzruszyć akt notarialny?

Nie oznacza to jednak, że treść zawarta w akcie notarialnym jest niewzruszalna. Zgodnie z art. 247 kpc dowód ze świadków lub z przesłuchania stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego czynność prawną może być dopuszczony między uczestnikami tej czynności tylko w wypadkach, gdy nie doprowadzi to do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności i gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy sąd uzna to za konieczne.
Osnowę dokumentu stanowi jego treść. Dowód przeciwko osnowie dokumentu zmierza do wykazania oświadczeń woli sprzecznych z treścią dokumentu. Według orzeczenia SN z 9 czerwca 1962 r. (4 CR 758/61, OSNCP 1963, nr 6, poz. 136) niedopuszczalny jest pomiędzy uczestnikami czynności prawnej dowód ze świadków (przesłuchania stron) przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu; dowodami tymi nie mogłaby więc żadna strona dowodzić, że danego oświadczenia nie złożyła albo że złożone przez nią oświadczenie miało inną treść; natomiast kwestia, czy to, co strona oświadczyła w dokumencie jest prawdą, jest zagadnieniem, którego art. 247 w ogóle nie dotyczy.

Dowód ponad osnowę dokumentu

Dowód ponad osnowę dokumentu zmierza do wykazania, że dokument jest niekompletny, że ponad to, co jest w nim zawarte, złożono oświadczenia, których dokument nie zawiera. Dowód jednak, że treść umowy w następstwie późniejszych zdarzeń prawnych uległa zmianie, nie zmierza do wykazania, że treść dokumentu nie jest kompletna, lecz wskazuje na to, że w okresie późniejszym stan sprawy uległ zmianie na skutek dokonania dodatkowej czynności.

Zobacz: Jak dochodzić roszczeń w postępowaniu grupowym?

Gdy sąd prawidłowo dokonał wykładni postanowienia umowy, uwzględniając jego tekst w powiązaniu z innymi postanowieniami umowy oraz okoliczności jego zamieszczenia w umowie wynikające z innych dokumentów - dowód z zeznań świadków na odmienny sens tego postanowienia byłby dowodem przeciwko osnowie dokumentu w rozumieniu art. 247 (orz. SN z 18 lipca 1997 r., II CKN 215/97, nie publ.).

Nie wyklucza to jednak prowadzenia dowodu zmierzających do wykładni zawartych w dokumencie oświadczeń woli (por. np. orz. SN z 18 września 1951 r., C 112/51, OSN 1952, nr 3, poz. 70, z 6 listopada 1957 r., 4 CR 1145/56, RPE 1958, nr 3 oraz z 28 kwietnia 1998 r., II CKN 724/97, LexPolonica). Przepis ten nie stoi na przeszkodzie wykazaniu, że strony zmierzały do obejścia zakazu ustawowego.

Nie są skierowane przeciw osnowie dokumentu zarzuty, że strona uczestnicząca w sporządzaniu dokumentu znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie woli. Możliwe jest powoływanie dowodów zmierzających do stwierdzenia nieważności czynności prawnej (orz. SN z 25 maja 1948 r., C III 214/48, PN 1949, nr 3-4, s. 325 oraz uchwałę Izby Cywilnej z 21 lipca 1954 r., I CO 22/54, OSN 1955, nr 1, poz. 1) oraz jej pozorności. W orzeczeniu z 18 marca 1966 r. (II CR 123/66, OSNCP 1967, nr 2, poz. 22) Sąd Najwyższy stwierdził, że pozorność czynności prawnej stwierdzonej dokumentem może być udowodniona za pomocą zeznań świadków i przesłuchania stron, również między uczestnikami tej czynności.