Klasyfikacja kosztów w przedsiębiorstwie

Zadania rachunku kosztów

Koszty są istotnym elementem pozwalającym ustalić w rachunku zysków i strat wynik z działalności firmy. Syntetyczny układ rodzajowy kosztów nie zaspokaja jednak w wystarczającym stopniu potrzeb informacyjnych decydentów. Z punktu widzenia zarządzania jednostką gospodarczą, rachunek kosztów pełni kilka istotnych funkcji. Należą do nich przede wszystkim:

• Ustalenie rentowności poszczególnych produktów;
• Weryfikacja odchyleń pomiędzy planowanymi a rzeczywiście poniesionymi kosztami danej działalności;
• Umożliwienie oceny ośrodków odpowiedzialności, co wiąże się z realizacją programów motywacyjnych;
• Wykrywanie wolnych rezerw produkcyjnych i możliwości ograniczenia zbędnych kosztów.

Rachunek kosztów a rachunkowość finansowa

Rachunek kosztów jest elementem rachunkowości zarządczej, która dotyczy szerszego obszaru niż rachunkowość finansowa. Integracja obu dziedzin często okazuje się niemożliwa, ponieważ kalkulacja kosztów wykracza zarówno poza horyzont czasowy jak i zakres księgowości i sprawozdawczości. Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest oddzielenie tradycyjnej rachunkowości, skoncentrowanej na prezentowaniu informacji o przeszłości dla użytkowników zewnętrznych, od rachunkowości zarządczej, służącej wewnętrznym celom organizacji. Ze względu na ogromne znaczenie informacji zarządczych oraz poufność danych managerowie coraz częściej powierzają ich przygotowanie profesjonalnym podmiotom. Wykorzystanie outsourcingu wiąże się z możliwością uzyskania obiektywnej oceny działalności przez doświadczonych doradców, co nie zawsze jest możliwe przy wykorzystaniu własnych pracowników.

Niewątpliwą zaletą rachunków kosztów jest ich elastyczność – o ile dane o kosztach dla celów sprawozdawczości finansowej muszą zawierać się w określonej formie i ich ewidencja wiąże się z wieloma ustawowymi obostrzeniami, o tyle koszty w rachunkowości zarządczej mogą być agregowane w dowolny sposób w ramach potrzeb informacyjnych.  Istotną ich zaletą jest również możliwość ich rozszerzenia o wartości planowane.

Polecamy: Konta oszczędnościowe dla firm tańsze niż indywidualne

Tradycyjne metody klasyfikacji kosztów

Istnieje wiele możliwości klasyfikacji kosztów. Przed wyborem należy jasno określić potrzebę informacyjną. Warto zadać sobie pytanie, na które odpowiedzią ma być wynik kalkulacji. Ułatwi to wybór optymalnej metody.

Najpopularniejszymi rodzajami klasyfikacji kosztów są:

• układ według typów działalności jednostki gospodarczej oraz
• układ rodzajowy.

Oba rozróżnienia występują łącznie w porównawczym rachunku zysków i strat. Wśród typów działalności wyróżnić można działalność operacyjną (związaną ze sprzedażą oraz pozostałe koszty), finansową oraz nietypową (zdarzenia nadzwyczajne).

Koszty operacyjne przedsiębiorstwa zazwyczaj prezentowane są w układzie rodzajowym, do którego należą: amortyzacja, zużycie materiałów i energii, usługi obce, podatki i opłaty, wynagrodzenia, ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia oraz pozostałe koszty. Układ ten umożliwia ocenę struktury rodzajowej poniesionych kosztów, jednak nie uwzględnia celu ich poniesienia, w związku z czym jego przydatność dla celów wewnętrznych jest ograniczona.

Koszty działalności operacyjnej można rozpatrywać również z punktu widzenia odmian działalności, wśród których można wyróżnić koszty działalności podstawowej, koszty działalności pomocniczej oraz koszty zarządu. Schemat ten jest bardzo ogólny, jednak usprawnia analizę w kierunku „od ogółu do szczegółu” każdego poziomu działalności. W podobnym układzie występują koszty agregowane według miejsc ich powstawania. Rachunek ten tworzony jest głównie po to, by budować świadomość odpowiedzialności konkretnych ośrodków za generowane przez nich koszty poprzez odpowiednio skonstruowane systemy motywacyjne.

Metodą klasyfikacji kosztów pozwalającą oddzielić koszty związane bezpośrednio z działalnością właściwą od kosztów zakupu oraz sprzedaży. Działalność właściwa, w zależności od rodzaju przedsiębiorstwa, może obejmować koszty produkcji, handlowe itp. Koszty zakupu obejmują, oprócz wartości materiałów i towarów, np. koszty transportu i załadunku. Wśród kosztów sprzedaży można wyróżnić np. koszty marketingu i reklamy oraz transportu sprzedanych produktów.

Kolejnym podziałem kosztów jest ich układ kalkulacyjny, który grupuje koszty zgodnie z celem ich poniesienia. Możemy tu wyróżnić: koszty bezpośrednie produktu lub usługi oraz koszty pośrednie, w których nie jest możliwe określenie konkretnego obiektu, którego dotyczą. Koszty pośrednie są łączone w grupy, a następnie rozliczane na produkty lub usługi za pomocą ustalonych kluczy podziałowych. Sposób grupowania kosztów pośrednich zależy od potrzeb informacyjnych. Najczęściej występują: koszty zakupu, koszty sprzedaży, koszty wydziałowe oraz koszty zarządu, przy czym kosztów zarządu nie należy rozliczać na produkty. Układ kalkulacyjny umożliwia analizę struktury kosztów własnych produktów lub usług oraz kosztów własnych całego przedsiębiorstwa.

Odmienną klasyfikacją jest podział kosztów według ich reakcji na zmiany rozmiarów produkcji. Występują tu koszty stałe, które są niezmienne bez względu na rozmiar działalności i koszty zmienne, które mogą wzrastać proporcjonalnie do wzrostu produkcji, lecz mogą również mieć charakter progresywny lub degresywny. Istnieją też koszty względnie stałe, które zwiększają się dopiero po przekroczeniu pewnego pułapu. Rachunek ten jest skomplikowany i czasochłonny, lecz precyzyjnie ukazuje zmiany w wielkości i strukturze kosztów występujące pod wpływem zmian w wielkości produkcji lub sprzedaży.

Polecamy: Koszty kredytu dla firm - porada

Wybór metody klasyfikacji

Wybór właściwej metody kalkulowania kosztów powinien być poprzedzony dokładną analizą uwzględniającą strukturę organizacyjną i specyfikę przedsiębiorstwa. Niektóre z metod wymagają zmian w sposobach księgowania, inne mogą być prowadzone niezależnie od nich. Poszczególne sposoby klasyfikacji kosztów różnią się zarówno wartością informacyjną jak i pracochłonnością. Optymalna metoda powinna być dobierana dla każdego przedsiębiorstwa indywidualnie i po dokładnej analizie jego potrzeb. W wielu przypadkach tradycyjne metody nie są wystarczające i konieczne jest zastosowanie metod alternatywnych, takich jak np. rachunek kosztów działań, podział na fazy cyklu życia produktu, stopnia tworzenia wartości dodanej itp.