Zapobieganie szkodom w środowisku - nowe obowiązki przedsiębiorców

Ustawa z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz.U. Nr 75, poz. 493), zwana dalej „ustawą”, weszła w życie 30 kwietnia br.

Zakres stosowania ustawy

Ustawa ma zastosowanie do bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku oraz do szkód w środowisku spowodowanych przez:

a) podmioty korzystające ze środowiska i wykonujące działalność stwarzającą ryzyko szkody w środowisku,

b) inne podmioty korzystające ze środowiska, pod warunkiem że bezpośrednie zagrożenie szkodą lub szkoda w środowisku dotyczy gatunków chronionych lub chronionych siedlisk przyrodniczych; w takim przypadku konieczne jest ponadto wystąpienie winy danego podmiotu w powstaniu bezpośredniego zagrożenia szkodą lub zaistnieniu szkody w środowisku.

Do kategorii „działalności stwarzających ryzyko szkody w środowisku” ustawa zalicza:

1) z zakresu ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (j.t. Dz.U. z 2005 r. Nr 236, poz. 2008 z późn.zm.) - działalność w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, wymagającą uzyskania zezwolenia,

2) z zakresu ustawy z 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (j.t. Dz.U. z 2006 r. Nr 129, poz. 902 z późn.zm.) - eksploatację instalacji wymagającą uzyskania:

a) pozwolenia zintegrowanego,

b) pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza,

3) z zakresu ustawy z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (j.t. Dz.U. z 2007 r. Nr 39, poz. 251):

a) działalność w zakresie odzysku lub unieszkodliwiania odpadów wymagającą uzyskania zezwolenia,

b) działalność w zakresie zbierania odpadów oraz działalność w zakresie transportu odpadów wymagającą uzyskania zezwolenia,

c) działalność zwolnioną z obowiązku uzyskania odrębnego zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie odzysku, unieszkodliwiania, zbierania lub transportu odpadów w związku z posiadaniem pozwolenia na wytwarzanie odpadów lub decyzji zatwierdzającej program gospodarki odpadami niebezpiecznymi (art. 31 ustawy o odpadach),

d) działalność posiadacza odpadów lub prowadzącego działalność w zakresie transportu odpadów, który jest zwolniony z obowiązku uzyskiwania zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie zbierania, transportu, odzysku lub unieszkodliwiania, lecz ma obowiązek zgłoszenia tej działalności do rejestru prowadzonego przez starostę (art. 33 ust. 5 ustawy o odpadach),

4) z zakresu ustawy z 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (j.t. Dz.U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 z późn.zm.) - działalność wymagającą uzyskania pozwolenia wodnoprawnego na:

a) wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi,

b) pobór oraz odprowadzanie wód powierzchniowych lub podziemnych,

c) retencjonowanie śródlądowych wód powierzchniowych;

5) z zakresu ustawy z 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych (j.t. Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 233) - zamknięte użycie GMO oraz zamierzone uwolnienie GMO do środowiska, w tym wprowadzanie produktów GMO do obrotu,

6) z zakresu rozporządzenia Rady nr 259/93 z 1 lutego 1993 r. w sprawie nadzoru i kontroli przesyłania odpadów w obrębie, do Wspólnoty Europejskiej oraz poza jej obszar (Dz.Urz. WE L 30 z 06.02.1993, str. 1) - międzynarodowy obrót odpadami.

Ponadto do działalności stwarzającej ryzyko szkody w środowisku ustawa zalicza:

1) produkcję, wykorzystanie, przechowywanie, przetwarzanie, składowanie, uwalnianie do środowiska oraz transport:

a) substancji niebezpiecznych i preparatów niebezpiecznych w rozumieniu ustawy z 11 stycznia 2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych (Dz.U. z 2001 r. Nr 11, poz. 84 z późn.zm.),

b) środków ochrony roślin w rozumieniu ustawy z 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin (Dz.U. z 2004 r. Nr 11, poz. 94 z późn.zm.),

c) produktów biobójczych w rozumieniu ustawy z 13 września 2002 r. o produktach biobójczych (j.t. Dz.U. z 2007 r. Nr 39, poz. 252),

2) transport:

a) towarów niebezpiecznych w rozumieniu ustawy z 28 października 2002 r. o przewozie drogowym towarów niebezpiecznych (Dz.U. Nr 199, poz. 1671 z późn.zm.),

b) towarów niebezpiecznych w rozumieniu ustawy z 31 marca 2004 r. o przewozie koleją towarów niebezpiecznych (Dz.U. Nr 97, poz. 962 z późn.zm.),

c) materiałów niebezpiecznych w rozumieniu ustawy z 9 listopada 2000 r. o bezpieczeństwie morskim (j.t. Dz.U. z 2006 r. Nr 99, poz. 693),

d) materiałów niebezpiecznych w rozumieniu ustawy z 21 grudnia 2000 r. o żegludze śródlądowej (j.t. Dz.U. z 2006 r. Nr 123, poz. 857).

Przepisów ustawy nie stosuje się jednak:

1) jeżeli od emisji lub zdarzenia, które spowodowały bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku lub szkodę w środowisku, upłynęło więcej niż 30 lat,

2) jeżeli bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku lub szkoda w środowisku zostały spowodowane przez:

a) konflikt zbrojny, działania wojenne, wojnę domową lub powstanie zbrojne,

b) katastrofę naturalną w rozumieniu przepisów ustawy z 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz.U. Nr 62, poz. 558 z późn.zm.),

c) działalność, której głównym celem jest obrona narodowa, bezpieczeństwo międzynarodowe lub której celem jest ochrona przed klęską żywiołową.

Przepisów ustawy nie stosuje się także do:

1) szkód jądrowych w zakresie uregulowanym w ustawie z 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe (j.t. Dz.U. z 2007 r. Nr 42, poz. 276),

2) gospodarki leśnej prowadzonej zgodnie z zasadami trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, o której mowa w ustawie z 28 września 1991 r. o lasach (j.t. Dz.U. z 2005 r. Nr 45, poz. 435 z późn.zm.).

Do bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub do szkody w środowisku, które zaistniały przed 30 kwietnia br. lub wynikały z działalności, która została zakończona przed tą datą, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Bezpośrednie zagrożenie szkodą i szkoda w środowisku

Ustawa zawiera także definicje pojęć kluczowych dla prawidłowego rozumienia nowych przepisów.

Bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku oznacza wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia szkody w środowisku w dającej się przewidzieć przyszłości.

Natomiast szkoda w środowisku została zdefiniowana jako negatywna, mierzalna zmiana stanu lub funkcji elementów przyrodniczych, oceniona w stosunku do stanu początkowego, która została spowodowana bezpośrednio lub pośrednio przez działalność prowadzoną przez podmiot korzystający ze środowiska:

a) w gatunkach chronionych lub chronionych siedliskach przyrodniczych, mająca znaczący negatywny wpływ na osiągnięcie lub utrzymanie właściwego stanu ochrony tych gatunków lub siedlisk przyrodniczych; pojęcie szkody w gatunkach chronionych lub chronionych siedliskach przyrodniczych nie obejmuje jednak uprzednio zidentyfikowanego negatywnego wpływu wynikającego z działania podmiotu korzystającego ze środowiska zgodnie z art. 34 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 92, poz. 880 z późn.zm.) lub zgodnie z decyzją o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia w rozumieniu ustawy z 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska,

b) w wodach, mająca znaczący negatywny wpływ na stan ekologiczny, chemiczny lub ilościowy wód,

c) w powierzchni ziemi, przez co rozumie się zanieczyszczenie gleby lub ziemi, w tym w szczególności zanieczyszczenie mogące stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzi.

Kryteria oceny, czy w danym przypadku wystąpiła szkoda w środowisku, określi minister właściwy do spraw środowiska - w drodze rozporządzenia.

Działania zapobiegawcze i naprawcze

Ustawa wprowadziła zasadę, zgodnie z którą w przypadku wystąpienia bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku podmiot korzystający ze środowiska jest obowiązany niezwłocznie podjąć działania zapobiegawcze. Przez działania zapobiegawcze ustawa rozumie działania podejmowane w związku ze zdarzeniem, działaniem lub zaniechaniem powodującym bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku, w celu zapobieżenia szkodzie lub zmniejszenia szkody, w szczególności wyeliminowanie lub ograniczenie emisji.

W przypadku, gdy doszło do wystąpienia szkody w środowisku, podmiot korzystający ze środowiska jest obowiązany do:

1) podjęcia działań w celu ograniczenia szkody w środowisku, zapobieżenia kolejnym szkodom i negatywnym skutkom dla zdrowia ludzi lub dalszemu osłabieniu funkcji elementów przyrodniczych, w tym natychmiastowego skontrolowania, powstrzymania, usunięcia lub ograniczenia w inny sposób zanieczyszczeń lub innych szkodliwych czynników,

2) podjęcia działań naprawczych.

Działania naprawcze ustawa definiuje jako wszelkie działania, w tym działania ograniczające lub tymczasowe, podejmowane w celu naprawy lub zastąpienia w równoważny sposób elementów przyrodniczych lub ich funkcji, które uległy szkodzie, w szczególności: oczyszczanie gleby i wody, przywracanie naturalnego ukształtowania terenu, zalesianie, zadrzewianie lub tworzenie skupień roślinności, reintrodukcję zniszczonych gatunków, prowadzące do usunięcia zagrożenia dla zdrowia ludzi oraz przywracania równowagi przyrodniczej i walorów krajobrazowych na danym terenie.

Rodzaje działań naprawczych oraz warunki i sposób prowadzenia działań naprawczych określi, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw ochrony środowiska.

Podmiot korzystający ze środowiska uzgadnia warunki przeprowadzenia działań naprawczych z organem ochrony środowiska (którym jest zasadniczo wojewodą). Wniosek o uzgodnienie warunków przeprowadzenia działań naprawczych powinien zawierać informacje na temat:

1) obszaru wymagającego podjęcia działań naprawczych,

2) funkcji pełnionych przez obszar wymagający działań naprawczych,

3) początkowego i aktualnego stanu środowiska na danym terenie,

4) planowanego zakresu i sposobu przeprowadzenia działań naprawczych oraz planowanego terminu ich rozpoczęcia i zakończenia.

Uzgodnienie warunków przeprowadzenia działań naprawczych następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Jeżeli podmiot korzystający ze środowiska nie podejmie działań zapobiegawczych i naprawczych, wojewoda - w drodze decyzji - nałoży na niego obowiązek przeprowadzenia tych działań. Niepodjęcie działań zapobiegawczych lub naprawczych, mimo istnienia takiego obowiązku, stanowi wykroczenie.

Wykroczenie stanowi także nieuzgodnienie z organem ochrony środowiska warunków prowadzenia działań naprawczych, jak również prowadzenie tych działań wbrew uzgodnionym warunkom.

W wyjątkowych przypadkach ustawa zezwala organom ochrony środowiska na samodzielne podjęcie i prowadzenie działań zapobiegawczych lub naprawczych. Działania takie są dopuszczalne, jeśli:

1) podmiot korzystający ze środowiska nie może zostać zidentyfikowany,

2) nie można wszcząć postępowania egzekucyjnego wobec podmiotu korzystającego ze środowiska,

3) egzekucja wobec podmiotu korzystającego ze środowiska okazała się bezskuteczna,

4) z uwagi na zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi lub możliwość zaistnienia nieodwracalnych szkód w środowisku konieczne jest natychmiastowe podjęcie działań.

Jeżeli organ ochrony środowiska podejmuje samodzielnie działania zapobiegawcze lub naprawcze, wówczas władający powierzchnią ziemi jest obowiązany umożliwić prowadzenie tych działań, a także prowadzenie badań związanych z oceną szkody w środowisku. Zakres i sposób prowadzenia działań zapobiegawczych lub naprawczych oraz termin ich rozpoczęcia i zakończenia określa w takim wypadku wydana z urzędu decyzja administracyjna.

Jeżeli bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku lub szkoda w środowisku zostały spowodowane przez więcej niż jeden podmiot korzystający ze środowiska, odpowiedzialność tych podmiotów za podejmowanie działań zapobiegawczych i naprawczych jest solidarna. Jeżeli bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku lub szkoda w środowisku zostały spowodowane za zgodą lub wiedzą władającego powierzchnią ziemi, jest on obowiązany do podejmowania działań zapobiegawczych i naprawczych solidarnie z podmiotem korzystającym ze środowiska, który je spowodował. Władający powierzchnią ziemi może się uwolnić od tej odpowiedzialności, jeżeli niezwłocznie po uzyskaniu wiedzy o bezpośrednim zagrożeniu szkodą w środowisku lub szkodzie w środowisku dokona zgłoszenia tego faktu organowi ochrony środowiska.

Obowiązki informacyjne

Ustawa zawiera również rozbudowane przepisy dotyczące obowiązków informacyjnych. Jeśli bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku nie zostało zażegnane - mimo przeprowadzenia działań zapobiegawczych - lub wystąpiła szkoda w środowisku, podmiot korzystający ze środowiska jest obowiązany niezwłocznie zgłosić ten fakt organowi ochrony środowiska i wojewódzkiemu inspektorowi ochrony środowiska. Zgłoszenie powinno zawierać:

1) imię i nazwisko albo nazwę podmiotu korzystającego ze środowiska oraz jego adres zamieszkania albo adres siedziby,

2) określenie przedmiotu wykonywanej działalności gospodarczej zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD) - w przypadku wykonywania tej działalności,

3) określenie rodzaju, opis, wskazanie miejsca i datę wystąpienia bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku;

4) opis działań zapobiegawczych i naprawczych podjętych do chwili zgłoszenia.

Nie zgłoszenie organowi ochrony środowiska i wojewódzkiemu inspektorowi ochrony środowiska faktu wystąpienia bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku stanowi wykroczenie.

Do obowiązków informacyjnych należy zaliczyć także konieczność poinformowania organu ochrony środowiska o zakończeniu działań zapobiegawczych lub naprawczych.

Ponadto na obszarze, na którym występuje bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku lub szkoda w środowisku, wojewoda może - w drodze decyzji - nałożyć na podmiot korzystający ze środowiska prowadzący działalność stwarzającą ryzyko szkody w środowisku, która jest przyczyną bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku, obowiązek prowadzenia pomiarów zawartości substancji w glebie, ziemi lub wodzie albo monitoringu przyrodniczego różnorodności biologicznej i krajobrazowej. Podmiot korzystający ze środowiska jest obowiązany przechowywać wyniki tych pomiarów oraz dane z monitoringu przez okres 5 lat od zakończenia roku kalendarzowego, którego dotyczą te wyniki i dane, oraz przedkładać je organowi ochrony środowiska na jego żądanie.

Ponoszenie kosztów

Koszty przeprowadzenia działań zapobiegawczych lub naprawczych oznaczają uzasadnione koszty związane z koniecznością zapewnienia właściwego i efektywnego przeprowadzenia tych działań, w tym m.in. koszty:

1) gromadzenia danych i oceny bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku,

2) opracowania i oceny projektów działań zapobiegawczych lub naprawczych, w tym projektów alternatywnych,

3) przeprowadzenia działań zapobiegawczych lub naprawczych,

4) nadzoru i monitoringu.

Koszty przeprowadzenia działań zapobiegawczych lub naprawczych ponosi podmiot korzystający ze środowiska. Podmiot korzystający ze środowiska może zwolnić się z tego obowiązku, jeżeli wykaże, że bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku lub szkoda w środowisku:

1) zostały spowodowane przez inny wskazany podmiot oraz wystąpiły mimo zastosowania przez podmiot korzystający ze środowiska właściwych środków bezpieczeństwa,

2) powstały na skutek podporządkowania się nakazowi wydanemu przez organ administracji publicznej, chyba że nakaz ten wynikał z emisji lub zdarzenia spowodowanego własną działalnością podmiotu korzystającego ze środowiska.

Podmiot korzystający ze środowiska, który podjął działania zapobiegawcze lub naprawcze w odniesieniu do bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku, może wystąpić z roszczeniem o zwrot kosztów poczynionych na ten cel:

1) do sprawcy bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku - gdy zagrożenie szkodą lub szkoda w środowisku zostały spowodowane przez ten podmiot,

2) do organu administracji publicznej - gdy zagrożenie szkodą lub szkoda w środowisku powstały na skutek podporządkowania się nakazowi wydanemu przez organ administracji publicznej.

Roszczenia powyższe mogą być realizowane na drodze postępowania cywilnego.

Jeśli organ ochrony środowiska samodzielnie podejmuje i prowadzi działania zapobiegawcze lub naprawcze, jest uprawniony do żądania od podmiotu korzystającego ze środowiska zwrotu poniesionych przez siebie kosztów przeprowadzenia tych działań.

Roszczenia organu względem podmiotu korzystającego ze środowiska o zwrot kosztów z tytułu przeprowadzonych przez organ ochrony środowiska działań zapobiegawczych lub naprawczych przedawniają się z upływem 5 lat od dnia zakończenia tych działań lub ustalenia sprawcy bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku. Obowiązek poniesienia kosztów przeprowadzenia działań zapobiegawczych lub naprawczych, ich wysokość oraz sposób uiszczenia określa, w drodze decyzji, organ ochrony środowiska. Do należności z tytułu obowiązku uiszczenia kosztów działań zapobiegawczych lub naprawczych stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (j.t. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn.zm.), z tym że uprawnienia organów podatkowych przysługują organowi ochrony środowiska.

Zabezpieczenia finansowe

Ustawa wprowadziła ponadto zmiany w art. 187 ustawy z 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska. W myśl tej nowej regulacji, jeżeli przemawia za tym szczególnie ważny interes społeczny związany z ochroną środowiska, a w szczególności z zagrożeniem pogorszenia stanu środowiska w znacznych rozmiarach, w pozwoleniu:

1) zintegrowanym,

2) na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza,

3) wodnoprawnym na wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi

4) na wytwarzanie odpadów,

może zostać wprowadzony obowiązek ustanowienia zabezpieczeń finansowych dotyczących roszczeń z tytułu szkód w środowisku w rozumieniu ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie.

Zabezpieczenia te mogą mieć formę depozytu, gwarancji bankowej, gwarancji ubezpieczeniowej lub polisy ubezpieczeniowej. Jednocześnie minister właściwy do spraw środowiska uzyskał kompetencję do określenia - w drodze rozporządzenia - rodzajów instalacji, w odniesieniu do których omawiane zabezpieczenia powinny zostać ustanowione. Na podstawie omawianego przepisu minister właściwy do spraw środowiska może również określić - w drodze rozporządzenia - metody określania wysokości zabezpieczenia roszczeń, w zależności od rodzaju prowadzonej przez podmiot korzystający ze środowiska działalności, wielkości produkcji i parametrów technicznych instalacji.

Podstawa prawna:

- ustawa z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz.U. Nr 75, poz. 493).

Ustawa z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie opiera się na zasadzie, w myśl której podmiot wyrządzający przez swoją działalność szkody w środowisku naturalnym lub powodujący bezpośrednie zagrożenie wystąpieniem takich szkód jest za nie finansowo odpowiedzialny. Celem nowych przepisów jest nakłonienie podmiotów korzystających ze środowiska do przyjęcia środków i opracowywania praktyk minimalizujących ryzyko wyrządzenia szkody (oraz związanej z tym ich odpowiedzialności finansowej).

Tomasz Kowalewski