Przedsiębiorstwo spółki cywilnej jako aport

Stan prawny na 9 września 2008 r.

Spółka cywilna w ogólności

Źródłem wielu nieporozumień jest charakter spółki cywilnej. Jest to po prostu umowa cywilnoprawna o charakterze podobnym do np. umowy o dzieło czy sprzedaży. Naturalnie, tworzy ona pewną organizację wspólników, ale nie ma zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych i to wspólnicy są podmiotami działającymi za spółkę. Jest tak we wszystkich stosunkach prawnych, z wyjątkiem prawa pracy - tam powszechnie przyjmuje się, że to spółka cywilna jest pracodawcą - może podpisywać umowy, pozywać i być pozywana w sprawach pracowniczych. Taki pogląd wynika z brzmienia art. 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.), zgodnie z którym pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Nawet jednak w prawie pracy ta konstrukcja jest przyjmowana z pewnymi zastrzeżeniami.

Jako zwykła umowa spółka cywilna nie stanowi podmiotu praw i obowiązków (wyjąwszy status podatnika VAT). Nie ma zatem swojego majątku, nie występuje w sądzie, próżno szukać jej też w rejestrze przedsiębiorców. Podstawą działania spółki cywilnej jest umowa. Nie trzeba jej jednak nigdzie rejestrować - jako przedsiębiorcy występują tu poszczególni wspólnicy, którzy muszą legitymować się albo wpisem do ewidencji działalności gospodarczej, albo do KRS (np. gdy wspólnikiem jest spółka z o.o.). Przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Umowa powinna być stwierdzona pismem, jednak nie ma takiego obowiązku, ponieważ w ten sposób nie jest tworzony nowy podmiot prawny, a tylko stosunek zobowiązaniowy między stronami. Jeśli zatem doszłoby do ustnego powołania spółki cywilnej, to taka firma może legalnie i z powodzeniem działać, jednak na wypadek sporu sądowego mogą pojawić się trudności dowodowe - prawo przewiduje bowiem ograniczenia w możliwości skorzystania z dowodu ze świadków lub z przesłuchania stron. W pisemnej umowie należy uregulować:

• strony umowy - czyli dokładnie oznaczyć podmioty, które umowę zawierają,

• reprezentację - wskazać, kto będzie spółkę reprezentował wobec osób trzecich; może to być jeden lub kilku wspólników albo osoba trzecia. Jeśli wspólnicy nic na ten temat nie postanowią, to będzie miał zastosowanie art. 866 k.c., zgodnie z którym każdy ze wspólników jest upoważniony do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest umocowany do prowadzenia jej spraw,

• sprawy wewnętrzne - prowadzenie spraw spółki - zgodnie z przepisami każdy wspólnik jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki, jednakże w umowie spółki (czy późniejszej uchwale) wspólnicy mogą postanowić, że sprawy te będzie prowadził jeden, kilku z nich bądź też osoba trzecia,

• cel gospodarczy - przedmiot działalności spółki oraz jej siedzibę (oczywiście używamy tego sformułowania jako pewnego skrótu myślowego); cel gospodarczy może być długotrwały lub jednorazowy - forma spółki cywilnej jest więc przydatna zarówno dla stworzenia trwałych stosunków między wspólnikami, jak i dla jednorazowego zadania,

• wkłady wspólników - trzeba określić, kto je wnosi i w jakiej wysokości; jeśli są to wkłady niepieniężne (budynki, prawa, świadczenie usług itp.), to także należy je dokładnie oznaczyć,

• uczestnictwo w zyskach i stratach - jeśli strony nie wskażą, na jakich zasadach będzie się ono odbywało, to zastosowanie znajdzie art. 867 § 1 k.c., zgodnie z którym wspólnicy mają równy udział zarówno w zyskach, jak i stratach, i to bez względu na rodzaj i wartość wniesionego wkładu,

• czas trwania umowy - może być oznaczony lub nieoznaczony,

• sposób rozwiązania umowy - trzeba określić tryb, w jakim dotychczasowi wspólnicy rozwiążą swoje interesy; by uniknąć sprawy w sądzie dobrze jest też uregulować późniejszy podział majątku.

Spółka cywilna nie jest podmiotem odrębnym od wspólników, lecz jest wielostronnym stosunkiem zobowiązaniowym. Za zobowiązania powstałe w okresie przed przystąpieniem wspólnika do spółki wspólnik odpowiada na zewnątrz solidarnie z pozostałymi wspólnikami, bowiem ustawa nie różnicuje ich odpowiedzialności ze względu na chwilę powstania długu. Okoliczność, że wspólnik zaspokoił dług powstały w okresie, gdy nie był wspólnikiem spółki, będzie miała znaczenie tylko przy rozliczeniach ze wspólnikami, którzy pozostawali w spółce w czasie powstania zobowiązania.

ZAPAMIĘTAJ

• Spółka cywilna nie ma zdolności wekslowej ani upadłościowej. Weksel, w którym jako remitenta wskazano spółkę cywilną przez określenie jej nazwy - bez wskazania nazwisk wspólników, jest nieważny. Jeśli wskazano wspólnika obok trasata lub remitenta i widnieje tam jego podpis - może on odpowiadać wekslowo.

• Umowa spółki podlega opodatkowaniu, a obowiązek powstaje w chwili podpisania umowy. Za podatek wspólnicy odpowiadają solidarnie. Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy o PCC stawka podatku wynosi 0,5%.

Przedsiębiorstwo spółki cywilnej

Należy odróżnić spółkę cywilną od przedsiębiorstwa prowadzonego przez tę spółkę. O ile spółka cywilna powinna być oznaczona imieniem i nazwiskiem wspólników, o tyle przedsiębiorstwo przezeń prowadzone może też tak być oznaczone, ale nie musi. Wspólnicy spółki cywilnej mogą przybrać dowolną nazwę, która jest synonimem prowadzonego przez nich przedsiębiorstwa. Nie jest wyłączona możliwość posłużenia się przez nich nazwą fantazyjną (np. Warex, Polonia itp.). Taka nazwa będzie mogła być chroniona przed naruszeniami konkurencji. Jak czytamy w wyroku SA w Warszawie z 24 kwietnia 2002 r. (sygn. akt I ACa 1182/01, Wokanda z 2003 r. nr 2, poz. 42): przedsiębiorcy prowadzący działalność jako wspólnicy spółki cywilnej nie muszą wykazywać podstawy prawnej korzystania z określonej fantazyjnej nazwy, a za używanie nazwy zgodnie z prawem uznać należy, w przypadku przedsiębiorcy podlegającego wpisowi jedynie przez organ ewidencjonujący do ewidencji gospodarczej, takie posługiwanie się nazwą fantazyjną, która nie narusza praw osób trzecich.

Wkład wspólnika i współwłasność łączna

Podstawową cechą spółki cywilnej jest istnienie specjalnego rodzaju współwłasności - tzw. współwłasności łącznej. W polskim prawie istnieją bowiem dwa rodzaje współwłasności - oprócz łącznej mamy jeszcze zwykłą, czyli „w częściach ułamkowych”, która występuje w przeważającej ilości wypadków (spadki, wspólnie nabyte mienie itp.). Jej cechą charakterystyczną jest możliwość wyodrębnienia udziałów i, co za tym idzie - wskazanie przewagi jednego ze współwłaścicieli. Inaczej jest przy spółce cywilnej, gdzie udziały nie dają się wyodrębnić. W trakcie prawnego istnienia spółki żaden z jej wspólników nie może dysponować jej majątkiem. Po prostu każdemu przysługują równe prawa do całości majątku. Tym bardziej nie może tego czynić pełnomocnik. Przekroczenie pełnomocnictwa materialnoprawnego, stanowiące rodzaj bezprawia cywilnego, może mieć różną treść i przybierać różnorodne działania bądź zaniechania. Niektóre z tych form mogą jednocześnie stanowić postać czynu niedozwolonego, co może skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą na podst. art. 415 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Wkład wspólnika może polegać na wniesieniu do spółki własności albo na świadczeniu usług. Wkłady mogą mieć postać pieniężną lub rzeczową. Mogą też polegać na wniesieniu innych praw, np. użytkowania gruntu lub lokalu, prawa najmu lub dzierżawy, wniesieniu używania samochodu, patentu itp. Wreszcie, wkładem wspólnika może być świadczenie usług określonych w umowie, zarówno przez cały czas trwania spółki, jak i przez inny oznaczony czas. Obowiązek wniesienia wkładu nie musi ciążyć na wszystkich wspólnikach. Musi on wynikać wyraźnie z umowy. Jeżeli wspólnik zobowiązał się wnieść do spółki własność rzeczy, do wykonania tego zobowiązania, jak również do odpowiedzialności z tytułu rękojmi oraz do niebezpieczeństwa utraty lub uszkodzenia rzeczy stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży. Jeżeli rzeczy mają być wniesione tylko do używania, stosuje się odpowiednio przepisy o najmie. Warto wiedzieć, że przystąpienie nowego wspólnika do spółki, w której wspólnikom przysługuje współwłasność łączna nieruchomości, wymaga zachowania formy aktu notarialnego obowiązującej przy przeniesieniu własności nieruchomości. W takim wypadku dochodzi bowiem do przejścia części własności nieruchomości na pozostałych wspólników.

Wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. W czasie trwania spółki wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku wspólników. Podobnie wierzyciel wspólnika nie może żądać zaspokojenia z jego udziału we wspólnym majątku wspólników ani z udziału w jego poszczególnych składnikach.

Stosunki zewnętrzne i wewnętrzne spółki

Za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Oznacza to, że wierzyciel może domagać się zapłaty od któregokolwiek z nich - wybierając np. tego, który daje najlepszą gwarancję spłaty zadłużenia. Nie jest przy tym związany żadnymi preferencjami. Jak stanowi art. 366 § 1 k.c., kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (solidarność dłużników). Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani. Tytułem przykładu możemy wskazać, że bez znaczenia dla solidarnej odpowiedzialności podatników za zobowiązania podatkowe spółki cywilnej pozostaje okoliczność, że fakturę dokumentującą sprzedaż towaru stanowiącego własność spółki oraz faktury korygujące dokumentujące zwrot towaru wcześniej sprzedanego spółce, podpisał tylko jeden ze wspólników. W takiej sytuacji ten podpis jest wystarczający do zobowiązania wszystkich wspólników. Trzeba na to uważać, ponieważ może okazać się, że wspólnik będzie musiał płacić, nie mając nawet świadomości istnienia konkretnego zobowiązania.

Solidarnej odpowiedzialności za długi spółki wynikające z zobowiązań powstałych w czasie jej istnienia nie uchyla fakt jej rozwiązania. Warto też podkreślić, że w dochodzeniu należności wierzyciel nie jest ograniczony koniecznością sięgnięcia do majątku spółki. Tak naprawdę nawet to określenie, choć ustawowe, jest nieprecyzyjne - chodzi przecież o wspólny majątek wspólników. W każdym razie jest możliwa sytuacja, w której wierzyciel po uzyskaniu wyroku opiewającego na wszystkich dłużników przeprowadzi egzekucję tylko wobec jednego wspólnika i to tylko z jego majątku osobistego. Jak więc widzimy, ten element jest słabością spółki cywilnej. W żaden sposób nie chroni ona bowiem wspólników przed odpowiedzialnością za długi związane z działalnością spółki. Jest ona zatem bardzo ciekawą formą, jeśli wszystko idzie dobrze. Jeśli jednak trudno jest prognozować świetlaną przyszłość - lepiej otworzyć firmę w bardziej zaawansowanym prawnie stadium (np. spółka z o.o.). Odpowiedzialność za długi rozkłada się również interesująco w czasie. Otóż, jeśli nowy wspólnik przystąpił do spółki, to nie odpowiada on za zobowiązania zaciągnięte przed jego przystąpieniem. Jeśli natomiast wspólnik odchodzi, to idą z nim również długi dotyczące działalności.

Zdolność aportowa spółki cywilnej

Wniesienie przedsiębiorstwa do spółki rodzi określone komplikacje praktyczne, wynikające głównie z braku osobowości i podmiotowości prawnej spółki cywilnej. W rzeczywistości bowiem zachodzi konieczność objęcia udziałów przez poszczególnych wspólników będących współwłaścicielami łącznymi majątku wniesionego do spółki cywilnej. Te same uwagi odnoszą się zresztą również do wnoszenia przedsiębiorstwa spółki cywilnej do innych spółek, jednak z racji praktycznej doniosłości skupimy się na aporcie do spółki z o.o. Obecnie przyjmuje się, że wniesienie przedsiębiorstwa spółki cywilnej do innej spółki jest możliwe, byleby spełnione były wymogi wynikające z art. 55² k.c. i art. 75¹ § 1 k.c. Na takim też stanowisku stanął SN w uchwale z 22 maja 1996 r. (sygn. akt III CZP 49/96, OSNC z 1996 r. nr 9, poz. 119), w której stwierdzono: dopuszczalne jest objęcie udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością na zasadzie współwłasności łącznej, w następstwie podwyższenia kapitału zakładowego wskutek wniesienia aportu w postaci przedsiębiorstwa spółki cywilnej przez jej wyłącznych wspólników. Zgodnie z art. 552 k.c. czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. W rozumieniu tego przepisu przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. Można skonkludować, że przy ocenie wniesienia przedsiębiorstwa jako aportu do spółki bez znaczenia jest, w jakiej formie prawnej prowadzone jest przedsiębiorstwo. W szczególności przedmiotem wkładu niepieniężnego do spółki z o.o. może być przedsiębiorstwo prowadzone przez spółkę cywilną i stanowiące wspólny majątek wspólników. Dla oceny, czy określony przedmiot może stanowić aport do spółki z o.o., jest też obojętne, czy wnoszony jest on przy tworzeniu spółki, czy też w trakcie jej istnienia. Jest to więc spore uproszczenie dla wspólników, którzy wnoszą do innej spółki całe przedsiębiorstwo jako wkład, nie zagłębiając się w skomplikowane kwestie majątkowe dotyczące poszczególnych składników przedsiębiorstwa. Oczywiście, rodzi to komplikacje w zakresie przekształcenia współwłasności i przejścia uprawnień przysługujących poszczególnym wspólnikom.

Kliknij aby zobaczyć ilustrację.

ZAPAMIĘTAJ

Zbycie lub wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo ustanowienie na nim użytkowania powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 75¹ § 1 k.c.).

Skutki zbycia przedsiębiorstwa

Skutkiem zbycia przedsiębiorstwa jest wzmocniona odpowiedzialności za długi, które zgodnie z cytowanym wyżej katalogiem nie stanowią składnika przedsiębiorstwa. Jak stanowi art. 55⁴ k.c. nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć.

Kliknij aby zobaczyć ilustrację.

CO NA TO SĄD?

Wniesienie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55¹ k.c., należącego do wspólników spółki cywilnej, jako aportu do spółki z o.o., może być traktowane jako zbycie tego przedsiębiorstwa w znaczeniu, o jakim stanowi art. 526 k.c. (obecnie art. 55⁴ k.c.), co implikuje odpowiedzialność spółki kapitałowej za zobowiązania i obciążenia związane z prowadzeniem przyjętego przedsiębiorstwa.

Wyrok SA w Warszawie z 28 lipca 2004 r. sygn. akt I ACa 1274/03, Wokanda z 2005 r. nr 7-8, poz. 80

Przejęcie przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością jako aportu przedsiębiorstwa wspólników spółki cywilnej ma zatem taki skutek, że ponosi ona odpowiedzialność za zobowiązania spółki cywilnej powstałe przed przejęciem, a związane z prowadzeniem przejmowanego przedsiębiorstwa. Do zobowiązań tych zaliczyć trzeba świadczenia odszkodowawcze na rzecz kontrahentów spółki cywilnej powstałe w związku z nienależytym wykonaniem umów zawartych przez tę spółkę.

Wniesienie przedsiębiorstwa spółki cywilnej jako aportu do spółki z o.o. nie zawsze będzie prowadziło do jej rozwiązania. Może też nastąpić, gdy składy osobowe obu spółek nie pokrywają się i następuje zawsze, gdy wniesiony do spółki z o.o. aport stanowi tylko część jej kapitału zakładowego. Udziały w kapitale zakładowym spółki z o.o. stanowią odpowiednik wartości wkładu (pieniężnego lub niepieniężnego) wspólników i służą do określenia ogółu praw i obowiązków w spółce, czyli ich pozycji prawnej i zakresu uczestnictwa w zyskach. Jeżeli przedmiot wkładu należy do wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej, to udziały wspólników w spółce z o.o. stanowią odpowiednik wartości wkładu (abstrahując od udziału w przedmiocie wkładu) i mogą stanowić podstawę do określenia praw i obowiązków wspólników w spółce z o.o. Taki wniosek płynie również z analizy art. 184 § 1 k.s.h., zgodnie z którym współuprawnieni z udziału lub udziałów wykonują swoje prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela; za świadczenia związane z udziałem odpowiadają solidarnie. W przepisie tym mowa jest o współuprawnionych, tj. osobach, które mogą być współuprawnionymi w częściach ułamkowych lub łącznie. Nabycie przez wspólników spółki cywilnej może mieć postać nabycia udziałów przez nich na wspólność, jak również może wystąpić przy wniesieniu wkładu w postaci przedsiębiorstwa spółki cywilnej do spółki z o.o. (przy utworzeniu spółki lub podwyższeniu kapitału zakładowego). Należy jednak wskazać, że w przypadku wniesienia przedsiębiorstwa spółki cywilnej jako aportu do innej spółki i jednoczesnej likwidacji spółki cywilnej dojdzie do przekształcenia współwłasności łącznej nabytych udziałów w spółce z o.o. w zwykłą współwłasność w częściach ułamkowych.

PRZYKŁAD

11 sierpnia 2008 r. wspólnicy spółki cywilnej „Leonia s.c.” nabyli za 190 000 zł na współwłasność łączną 3800 udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „Alex sp. z o.o.”, jednocześnie prowadząc w dalszym ciągu spółkę cywilną. W takiej sytuacji udziały wchodzą do majątku wspólnego wspólników i prawa z nich będą wykonywane według określonych w art. 865 k.c. zasad prowadzenia spraw spółki, ewentualnie z modyfikacjami umownymi. Jeśli jednak przedsiębiorstwo spółki cywilnej zostałoby wniesione do spółki z o.o. i jednocześnie zlikwidowano by spółkę cywilną, to nabyte w zamian udziały będą już tylko przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych wspólników, którzy mogą w każdej chwili domagać się jej zniesienia.

Wspólny przedstawiciel

Współuprawnieni z udziału (w częściach ułamkowych lub łącznie) wykonują swoje prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Wytypowanym przedstawicielem powinna być osoba fizyczna, która będzie realizować wskazane prawa i obowiązki wspólników. Jeżeli zostanie wskazana osoba prawna albo ułomna osoba prawna (np. spółka jawna), to jej organ lub przedstawiciel będzie realizował prawa współuprawnionych. Wspólny przedstawiciel realizuje wszystkie prawa obligacyjne i organizacyjne współuprawnionych wspólników. Wniesienie rodzi też określone skutki podatkowe. Zgodnie z wyrokiem NSA w Gdańsku z 9 lutego 2000 r. (sygn. akt I SA/Gd 2036/97, niepublikowany): zawarcie szeregu umów sprzedaży w stosunkowo krótkim okresie czasu, w wyniku których cały majątek spółki cywilnej przeszedł na własność spółki akcyjnej przy jednoczesnym powiązaniu personalnym obu podmiotów gospodarczych oraz w sytuacji kiedy pracownicy jednego podmiotu stali się pracownikami drugiego podmiotu, zaś spółka akcyjna w sposób faktyczny była kontynuatorem działalności gospodarczej prowadzonej przez spółkę cywilną - dawały organom podatkowym uzasadnione podstawy do przyjęcia, że przedmiotem sprzedaży było przedsiębiorstwo, przy czym oceny tej nie sposób uznać za dowolną. Skoro zatem przedmiotem sprzedaży było przedsiębiorstwo, a nie czynność nieobjęta przepisami ustawy o podatku od towarów i usług, to, jak trafnie przyjęły to organy podatkowe, strona skarżąca nie mogła w sposób skuteczny dokonać odliczenia podatku VAT.

ADAM MALINOWSKI - radca prawny 

PODSTAWA PRAWNA

• art. 55¹-55⁴ oraz art. 75¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.),

• art. 184 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).