Ochrona wspólników mniejszościowych

Jednym z najtrudniejszych zagadnień związanych z implementacją do kodeksu spółek handlowych Dyrektywy nr 2005/56/WE z 26 października 2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dyrektywa), jest ochrona interesów wspólników mniejszościowych spółek polskich uczestniczących w transgranicznej fuzji. Dyrektywa wprowadza jedynie regułę kolizyjną, zgodnie z którą problematyka ochrony wspólników mniejszościowych należy do zakresu statutu personalnego każdej z łączących się spółek. Problem ten ilustruje następujący przykład. Polska spółka z o.o. łączy się ze spółką francuską. W takim przypadku wspólnicy mniejszościowi spółki polskiej korzystają wyłącznie z instrumentów ochronnych przewidzianych w prawie polskim. Nie będą oni natomiast korzystać z instrumentów ochronnych prawa francuskiego. Podobnie wspólnicy mniejszościowi spółki francuskiej korzystają wyłącznie z instrumentów ochronnych przewidzianych w prawie francuskim. Nie będą oni natomiast korzystać z instrumentów prawa polskiego. Rozwiązanie to jest konsekwencją jednej z zasad transgranicznych łączeń, stosownie do której do transgranicznego łączenia stosuje się prawo właściwe dla każdej z łączących się spółek (zob. M. Romanowski, Łączenie spółek kapitałowych ponad granicami, GP nr 211/2007).

Po połączeniu

Przedstawiony przykład dotyczy instrumentów ochronnych ex ante, czyli mających zastosowanie przed dojściem do skutku połączenia (dniem połączenia). Wyłącznie na tym etapie może powstać problem kolizyjnoprawny. Dyrektywa nie odnosi się natomiast do mechanizmów ochronnych ex post, a więc mających zastosowanie po połączeniu. Na tym etapie nie powstaje już bowiem dylemat właściwości konkurencyjnych systemów prawnych (innymi słowy, prawo jakiego państwa należy stosować). Spółka powstała w wyniku łączenia podlega z natury wyłącznie prawu jednego państwa właściwego dla spółki przejmującej lub spółki nowo zawiązanej (art. 11 Dyrektywy). Jeżeli zatem spółka francuska jest spółką przejmującą lub spółka nowo zawiązana będzie spółką francuską, wówczas ochrona wspólników mniejszościowych po połączeniu będzie regulowana zgodnie z prawem francuskim. Prawo polskie nie będzie wówczas stosowane. Podobnie, jeżeli spółka polska jest spółką przejmującą lub spółka nowo zawiązana będzie spółką polską, wówczas ochrona wspólników mniejszościowych po połączeniu będzie regulowana zgodnie z prawem polskim. Prawo francuskie nie będzie wówczas stosowane. To, czy instrumenty ochrony ex post będą obejmowały wyłącznie wspólników mniejszościowych dawnej spółki francuskiej (jeżeli spółka francuska jest spółką przejmującą lub nowo zawiązaną) sprzed połączenia, czy także wspólników dawnej spółki polskiej, będzie zależało od rozwiązań materialnego prawa francuskiego. Podobnie to, czy instrumenty ochrony ex post będą obejmowały wyłącznie wspólników mniejszościowych dawnej spółki polskiej (jeżeli spółka polska jest spółką przejmującą lub nowo zawiązaną) sprzed połączenia, czy także wspólników dawnej spółki francuskiej, będzie zależało od rozwiązań materialnego prawa polskiego, czyli k.s.h.

Bez ryzyka kolizji

Wbrew głoszonym poglądom, nie ma więc ryzyka wystąpienia kolizji między statutami personalnymi spółek uczestniczących w transgranicznym łączeniu. Jak się wydaje wskazywanie ryzyka takiej kolizji wynika z niedostrzeżenia wyraźnego rozgraniczenia przez Dyrektywę ochrony wspólników mniejszościowych ex ante i ex post. Zrozumienie tego, z pewnością niełatwego, mechanizmu pozwala rozwiać nieuzasadnione wątpliwości, jakie prawo jest właściwe dla ochrony wspólników mniejszościowych. Dyrektywa w tym zakresie wprowadziła interesujące i czytelne rozwiązania. Największą przeszkodą praktyczną w ich stosowaniu nie jest zatem brak wyraźnego rozgraniczenia statutów personalnych spółek uczestniczących w łączeniu, ale poprawne zrozumienie zasady wyłącznej właściwości prawa krajowego poszczególnych spółek uczestniczących w łączeniu oraz związanego z nią wyłącznie lokalnego (krajowego) zakresu kompetencji organów właściwych (zazwyczaj sądów) do zatwierdzenia łączenia odrębnie dla każdej ze spółek uczestniczących w łączeniu. Dziesiąta Dyrektywa należy do jednej z lepiej przemyślanych dyrektyw w obszarze prawa spółek (z wyjątkiem kontrowersyjnego, bo politycznego rozwiązania dotyczącego uczestnictwa pracowników). Dotyka ona jednak materii bardzo skomplikowanej także dla specjalistów z zakresu prawa spółek, co prowadzi do błędnych ocen zawartych w niej rozwiązań formułowanych w oderwaniu od zasad rządzących transgranicznymi łączeniami.

Przed połączeniem

Ochrona wspólników mniejszościowych przewidziana jest w projektowanym art. 516¹¹ k.s.h. Stosownie do tego przepisu, jeżeli spółką przejmującą lub spółką nowo zawiązaną jest spółka zagraniczna (np. spółka francuska), wówczas wspólnik spółki polskiej, który głosował przeciwko uchwale o połączeniu i zażądał zaprotokołowania sprzeciwu, będzie mógł żądać od spółki polskiej odkupu jego udziałów lub akcji. W tym celu będzie zobowiązany złożyć spółce polskiej pisemne żądanie odkupu w terminie dziesięciu dni od dnia podjęcia uchwały o połączeniu. W przypadku spółki akcyjnej do żądania odkupu będzie trzeba dołączyć dokument akcji. Jednak w przypadku spółki publicznej, której akcje są zdematerializowane, do żądania odkupu będzie trzeba dołączyć imienne świadectwo depozytowe, wystawione przez podmiot prowadzący rachunek papierów wartościowych zgodnie z przepisami o obrocie instrumentami finansowymi. Termin ważności świadectwa nie będzie mógł upłynąć przed datą dokonania odkupu akcji przez spółkę polską. Spółka polska będzie zobowiązana dokonać odkupu udziałów lub akcji na rachunek własny bądź na rachunek wspólników pozostających w spółce. Spółka polska będzie mogła nabyć na rachunek własny udziały lub akcje, których łączna wartość nominalna, wraz z udziałami lub akcjami nabytymi dotychczas przez nią, przez spółki lub spółdzielnie od niej zależne lub przez osoby działające na jej rachunek, nie przekracza 25 proc. kapitału zakładowego. Ustalona została też minimalna cena odkupu na poziomie nie niższym niż wartość udziałów lub akcji ustalona dla celów połączenia.

Ograniczenia w żądaniu

Proponuje się, aby prawo żądania odkupu było ograniczone do sytuacji, gdy połączenie ma doprowadzić do powstania spółki prawa zagranicznego (np. spółka francuska jest spółką przejmującą lub łączenie następuje przez zawiązanie nowej spółki francuskiej). Rozwiązanie takie uzasadniają następujące argumenty:

• żaden wspólnik nie powinien być zmuszany do zaakceptowania zmiany swojej sytuacji prawnej w następstwie przekształcenia spółki polskiej w spółkę np. francuską. Z punktu widzenia wspólnika jest to bowiem sytuacja analogiczna do przeniesienia siedziby spółki polskiej do innego państwa, np. do Francji,

• z wykonywaniem praw korporacyjnych w spółce z siedzibą za granicą, np. spółce francuskiej, mogą wiązać się znaczne utrudnienia czasowe, kosztowe, językowe itp., wynikające z konieczności uczestniczenia w walnym zgromadzeniu za granicą czy dochodzenia praw przed obcymi sądami.

Argumenty uzasadniające szczególną ochronę wspólnika spółki polskiej, który w wyniku łączenia musi podjąć decyzję, czy stać się wspólnikiem spółki zagranicznej (np. francuskiej), przemawiają przeciwko przyznawaniu prawa odkupu wspólnikom mniejszościowym spółki polskiej w przypadku, gdy spółką przejmującą jest spółka polska lub łączenie prowadzi do zawiązania nowej spółki polskiej. Sytuacja prawna takich wspólników nie ulega bowiem wówczas zmianie. Nadal pozostaną oni wspólnikami spółki polskiej, uczestnictwo w której będzie nadal regulowane prawem polskim. Skoro ustawodawca polski, inaczej niż niektórzy ustawodawcy obcy, nie przyznaje wspólnikom prawa żądania odkupu w przypadku łączenia krajowego, to taka sama zasada powinna dotyczyć łączenia transgranicznego, którego wynikiem jest utrzymanie właściwości prawa polskiego jako statutu personalnego spółki. W przeciwnym wypadku dochodziłoby do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji wspólników spółek polskich, w zależności od tego, czy łączenie miałoby charakter krajowy czy transgraniczny. W omawianym przypadku wspólnik nie jest przecież zmuszany do zaakceptowania zmiany swojej sytuacji prawnej w następstwie przekształcenia spółki polskiej w spółkę np. francuską, ponieważ do takiego przekształcenia nie dochodzi. Siedziba spółki powstającej w wyniku łączenia pozostaje w Polsce. W konsekwencji nie dochodzi do zmian związanych z wykonywaniem praw korporacyjnych w spółce polskiej dotyczących miejsca uczestniczenia w walnym zgromadzeniu czy dochodzenia praw przed sądami polskimi.

Do odkupu nie będą miały zastosowania ograniczenia rozporządzania udziałami lub akcjami, wynikających z umowy lub statutu spółki. Prawo odkupu jest bowiem skonstruowane jako uprawnienie o charakterze bezwarunkowym, nadrzędnym wobec wewnątrzkorporacyjnych reguł obrotu prawami udziałowymi.

prof. dr hab. MICHAŁ ROMANOWSKI

Kancelaria Romanowski i Wspólnicy, przewodniczący zespołu Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego ds. zmian w prawie spółek

Współautorem zmian k.s.h. jest dr Adam Opalski - członek zespołu KKPC ds. zmian w prawie spółek