Czynności kontrolne przeprowadzane przez ZUS

Zasady przeprowadzania kontroli u płatników składek zostały uregulowane w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, choć ogólne zasady wszystkich postępowań kontrolnych prowadzonych u płatnika będącego przedsiębiorcą określa ustawa z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.

Kontrola ZUS może obejmować w szczególności:

1) zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych,

2) prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek oraz innych składek i wpłat, do których pobierania zobowiązany jest ZUS,

3) ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacanie tych świadczeń oraz dokonywanie rozliczeń z tego tytułu,

4) prawidłowość i terminowość opracowywania wniosków o świadczenia emerytalne i rentowe,

5) wystawianie zaświadczeń lub zgłaszanie danych do celów ubezpieczeń społecznych,

6) dokonywanie oględzin składników majątku płatników składek zalegających z opłatą należności z tytułu składek.

Nie są to jednak wszystkie obszary kontroli. Jej katalog jest katalogiem otwartym.

W tym aspekcie należy zwrócić szczególną uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2005 r., w którym sąd stwierdził, że ZUS jest również uprawniony do zbadania ważności umowy o pracę w celu stwierdzenia objęcia ubezpieczeniem społecznym pracowników (sygn. akt III UK 200/04). Sąd dopuścił również możliwość zakwestionowania przez ZUS wysokości wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało ono wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (wyrok SN z 4 sierpnia 2005 r., sygn. akt II UK 16/05).

Czynności kontrolne

Czynności kontrolnych dokonuje inspektor ZUS. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych zaopatrzyła inspektora w wiele uprawnień. Inspektor kontroli ma prawo badać wszelkie księgi, dokumenty finansowo-księgowe i osobowe oraz inne nośniki informacji, pod warunkiem że mają one związek z zakresem kontroli.

Ponadto inspektor może:

1) dokonywać oględzin i spisu składników majątku płatników składek zalegających z opłatą należności z tytułu składek;

2) zabezpieczać zebrane dowody (np. przechować je u płatnika składek w oddzielnym, zamkniętym i opieczętowanym pomieszczeniu lub opieczętować i oddać na przechowanie płatnikowi składek lub jego pracownikowi za potwierdzeniem odbioru czy też zabrać je do jednostki organizacyjnej ZUS za potwierdzeniem odbioru);

3) żądać udzielania informacji przez płatnika składek i ubezpieczonego;

4) legitymować osoby w celu ustalenia ich tożsamości, jeśli jest to niezbędne dla potrzeb kontroli;

5) przesłuchiwać świadków;

6) przesłuchiwać płatnika składek i ubezpieczonego, jeżeli z powodu braku lub po wyczerpaniu innych środków dowodowych pozostały niewyjaśnione okoliczności mające znaczenie dla postępowania kontrolnego.

Inspektor może również wykorzystywać do celów kontroli informacje zawarte na kontach ubezpieczonych i na kontach płatników składek.

Inspektor jest ponadto uprawniony do wstępu i poruszania się po terenie siedziby płatnika oraz miejscach prowadzenia przez niego działalności, bez potrzeby uzyskiwania przepustki, a także nie podlega rewizji osobistej przewidzianej w wewnętrznym regulaminie określonym przez płatnika składek.

Należy wskazać, że obecny w czasie kontroli płatnik składek i osoba przez niego wskazana mają prawo uczestniczyć w czynnościach kontrolnych. Płatnik składek powinien być zawiadomiony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków lub oględzin w sposób umożliwiający mu udział w przeprowadzaniu tego dowodu, nie później niż bezpośrednio przed podjęciem tych czynności.

Z kolei płatnicy składek na żądanie inspektora są zobowiązani:

1) udostępnić wszelkie księgi, dokumenty i inne nośniki informacji związane z zakresem kontroli, które są przechowywane u płatnika oraz u osób trzecich w związku z powierzeniem tym osobom niektórych czynności na podstawie odrębnych umów;

2) udostępniać do oględzin składniki majątku, których badanie wchodzi w zakres kontroli, jeżeli zalegają z opłatą należności z tytułu składek;

3) sporządzić i wydać kopie dokumentów związanych z zakresem kontroli i określonych przez inspektora kontroli ZUS;

4) zapewnić niezbędne warunki do przeprowadzenia czynności kontrolnych, w tym udostępnić środki łączności, z wyjątkiem środków transportowych, oraz inne niezbędne środki techniczne do wykonania czynności kontrolnych, którymi dysponuje płatnik;

5) udzielać wyjaśnień kontrolującemu;

6) przedstawić tłumaczenie na język polski sporządzonej w języku obcym dokumentacji finansowo-księgowej i osobowej przedłożonej przez płatnika składek.

Wszczęcie kontroli

Czynności kontrolne prowadzone są w siedzibie płatnika składek oraz w miejscach prowadzenia przez niego działalności, a także w miejscu prowadzenia działalności przez osoby trzecie w związku z powierzeniem tym osobom niektórych czynności na podstawie odrębnych umów. Datą wszczęcia kontroli jest dzień doręczenia kontrolowanemu płatnikowi upoważnienia do przeprowadzenia kontroli. Inspektor wszczyna kontrolę po okazaniu legitymacji służbowej i po doręczeniu ww. upoważnienia.

Upoważnienie powinno zawierać m.in.:

1) wskazanie podstawy prawnej;

2) imię i nazwisko inspektora kontroli Zakładu oraz numer jego legitymacji służbowej;

3) oznaczenie kontrolowanego płatnika składek;

4) wskazanie daty rozpoczęcia kontroli i przewidywanego terminu zakończenia kontroli;

5) zakres przedmiotowy kontroli;

6) podpis osoby udzielającej upoważnienia z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji,

7) pouczenie o prawach i obowiązkach kontrolowanego płatnika składek.

Ustalenia pokontrolne

Ustalenia kontroli opisuje się w protokole kontroli, który powinien zawierać m.in. opis dokonanych ustaleń z podaniem podstaw prawnych; przedstawienie dowodów oraz pouczenie o prawie złożenia zastrzeżeń. Płatnik składek ma prawo w terminie 14 dni od daty otrzymania protokołu złożyć pisemne zastrzeżenia do jego ustaleń, wskazując równocześnie stosowne środki dowodowe. Inspektor kontroli ZUS ma obowiązek rozpatrzyć zgłoszone zastrzeżenia i w razie potrzeby podjąć dodatkowe czynności kontrolne. Protokół kontroli stanowi podstawę do wydania decyzji administracyjnej, od której służy płatnikowi odwołanie do sądu.

Anna Stykowska-Sikora

aplikantka adwokacka

Podstawa prawna:

• ustawa z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (j.t. Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 z późn.zm.),

• ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn.zm.).