Piękny umysł. Wiedza o mózgu w analizie preferencji zachowań i postaw człowieka

• Między byciem doskonałym a byciem w deficycie
• Z dekady mózgu
• Identyfikacja preferowanych zachowań
• Na mapie mózgu
• Serce narzędzia

Jesteśmy obecnie świadkami rozwoju jednostek, a także zbiorowości dwóch prędkości. Dokonuje się on poprzez budowanie i nadawanie sprzecznych ze sobą komunikatów.

Między byciem doskonałym a byciem w deficycie

Pierwszy z nich mówi o tym, że każdy taki, jaki jest, pozostaje nieodwołalnie doskonały, w związku z czym wysiłek podejmowany w kierunku zmiany (rozwoju, adaptacji do nowych warunków, transformacji) zastępowany jest oczekiwaniem, że to świat wokół się zmieni. Przekaz ten może hamować realizację planów rozwojowych i powiększać poczucie bycia niezrozumianym. Dla kontrastu przekaz drugi budowany jest za pomocą języka deficytu. Według tej dykcji uzupełnienie braków poprzez gromadzenie pochodzących z zewnątrz dóbr – konsumpcyjnych, ale również dobrostanowych – sprawi, że możliwe stanie się życie życiem pełniejszym. Taki przekaz z kolei powoduje, że poszukiwania będą adresowane głównie na zewnątrz.

Obydwa te przekazy odwracają uwagę od niezwykłego – i coraz lepiej poznawanego przez naukę – kapitału, który mieści się w „niespełna półtorakilogramowej substancji, którą mamy między uszami”* . Na płaszczyźnie nauki o mózgu pierwszy z tych przekazów sprawia, że ignorowane jest znaczenie i siła neuroplastyczności, a więc zdolności neuronów do zmiany funkcji. A przecież wspiera ona naturalną umiejętność uczenia się i rozwijania do późnej starości, co w połączeniu z dbałością o inne aspekty zdrowia może skutkować i długowiecznością, i mniejszą częstością występowania objawów chorób neurodegeneracyjnych. Potwierdza ponadto, że to wyzwania rozwijają człowieka najbardziej. Przekaz drugi może sprawiać, że nie jest podejmowany wysiłek docierania do wiedzy o sobie samym – w tym, jak kształtuje się niepowtarzalnie indywidualna i znakomicie zsynchronizowana sieć połączeń neuronalnych, za pomocą której odbierana jest rzeczywistość. Dobra wiadomość jest taka, że istnieją narzędzia rozwojowe pomocne w badaniu jednego i drugiego.

Z dekady mózgu

Lata 90. ubiegłego stulecia nazywane są „dekadą mózgu”. Dzięki neuroobrazowaniu dostęp do wiedzy o złożonym funkcjonowaniu tego arcyważnego organu nabrał nieznanego wcześniej tempa i wprost spektakularnego formatu. Rozwijane wówczas i stosowane obecnie powszechnie w diagnostyce medycznej narzędzia, takie jak emisyjna tomografia pozytonowa (PET), elektroencefalograf (EEG), rezonans magnetyczny (MRI oraz fMRI), magnetoencefalografia (MED), doprowadziły do stanu, w którym obserwacja aktywności mózgu może odbywać się w czasie rzeczywistym. To z tamtego inspirującego okresu wyprowadzone zostało dążenie do nieinwazyjnego oglądania tego organu – zarówno kiedy osoba badana pozostaje w spoczynku, jak i kiedy wykonuje zadania. Podobnie jak obecne, nowatorskie koncepcje, takie jak wykorzystanie skanu tensora dyfuzji (stosowanego do badań kierunku dyfuzji wody) dla potrzeb zobrazowania widma ścieżek nerwowych przekazujących informacje w strukturze tkanki mózgu.

Rozwój nauki o mózgu (i szerzej o układzie nerwowym człowieka) z powodzeniem użytkowany jest obecnie również daleko poza obszarem diagnostyki zdrowotnej. Od lat zdobycze neuronauki wykorzystywane są w pracy rozwojowej – indywidualnej i zespołowej. Aby zobrazować, w jakich jeszcze dziedzinach odkrywany jest potencjał neuronauki, warto wspomnieć o tak pozornie odległych koncepcjach, jak udział mózgu w przetwarzaniu bólu i… neurogastronomia.

Wiedza o funkcjonowaniu mózgu stwarza potencjał łagodzenia cierpienia przy jednoczesnym zmniejszeniu udziału leków. Świeżo wyodrębniona dziedzina, jaką jest kuchnia uwzględniająca udział mózgu w doświadczaniu potraw – tradycyjnych kuchni świata, ale również kuchni molekularnej, już doprowadziła do wyodrębnienia wiedzy o osobnych szlakach, za pomocą których człowiek doświadcza zapachu i aromatu – ten ostatni nie tylko nie jest tym samym, co zapach, ale wręcz okazuje się fuzją zróżnicowanych doświadczeń posiłku przetwarzanych w innych ośrodkach mózgu niż zapach.

Identyfikacja preferowanych zachowań

Lata 90. XX w. są jednocześnie początkami narzędzia PRISM Brain Mapping. U podłoża jego powstania leżała potrzeba stworzenia formuły profilowania przeznaczonej do wspierania komunikacji między personelem medycznym i pacjentami w Stanach Zjednoczonych. W początkach XXI w. narzędzie zaadaptowane zostało na potrzeby armii w Wielkiej Brytanii, gdzie nadal służyło profilowaniu, tym razem jednak w kontekście sukcesów odnoszonych przez żołnierzy. W 2006 r. PRISM został wprowadzony do obiegu rynkowego w Wielkiej Brytanii, a w roku 2015 w Polsce. Tym samym spopularyzowany został dla potrzeb biznesu i rozwoju indywidualnego. Dzisiaj to kilkukrotnie już walidowane na dużej próbie uczestników ze zróżnicowanych środowisk etnicznych i kulturowych na całym świecie narzędzie odznacza się bardzo wysokim współczynnikiem zgodności wewnętrznej oraz spójności z powszechnie uznanymi metodologiami pomiaru.

Tym jednak, co odróżnia PRISM od klasycznych narzędzi psychometrycznych, jest nie tyle uwzględnienie wiedzy o mózgu, co budowa całej metodologii narzędzia właśnie na tej wiedzy. Szczególne miejsce w podstawach koncepcji PRISM odgrywa właśnie neuroplastyczność.

Na mapie mózgu

Osiem wymiarów PRISM naniesionych zostało na graficznie uproszczoną mapę mózgu widocznego w rzucie z góry. Uwzględnia ona podstawowe relacje, jakie zachodzą w korze mózgowej. Po pierwsze: relacje między prawą i lewą półkulą mózgu, gdzie półkula prawa ilustrowana jest przez ćwiartkę zieloną – z wymiarami innowacyjny i inicjujący – oraz niebieską z wymiarami wspierający i koordynujący. Półkulę lewą reprezentują ćwiartki złota – z wymiarami oceniający i szczegółowy – oraz czerwona z wymiarami wykonawczy i dominujący. Po drugie: relację między częścią przednią mózgu, czyli – korą ruchową (ćwiartki złota i zielona) i tylną częścią mózgu – korą czuciową (ćwiartki czerwona i niebieska).

Jakkolwiek obecna wiedza o koordynacji poszczególnych aktywności człowieka przez szereg obszarów rozproszonych (często również znacznie oddalonych od siebie) na mapie całego mózgu wskazuje na to, że jedna aktywność jest realizowana przez wiele ośrodków, takie narzędziowe odzwierciedlenie ma duży sens. Po pierwsze dlatego, że w teoretycznym i badawczym zapleczu PRISM zakotwiczona została już wiedza o tym, że lustrzana konstrukcja obu półkul mózgowych zapewnia realizację danej aktywności za pomocą różnych odpowiedzialności zlokalizowanych w obu półkulach narządu. Po drugie, mapa preferowanych zachowań poszczególnych osób obejmuje wszystkie osiem obszarów. Jedynie proporcja poszczególnych obszarów, ilustrowana na kole PRISM preferencją do poszczególnych zachowań, może być inna u danej osoby.

Serce narzędzia

Z neuroplastycznością jako elementem centralnym narzędzia wiążą się dwa – najważniejsze być może – potencjały jego zastosowania. Rola lub sytuacja powinny być punktem wyjścia dla udziału w badaniu PRISM Brain Mapping. Co więcej, powinna być to rola, której uczestnik właśnie doświadcza (ewentualnie doświadczał jako ostatniej, jeśli miejsce ma przerwa zawodowa). Również wówczas, gdy przygotowuje się do zmiany roli, gdyż potencjał roli obecnej (lub ostatniej) staje się kapitałem dla roli przyszłej. Całość procesu wymaga jednolitego podejścia do tego elementu na wszystkich trzech etapach pracy z PRISM – podczas wypełniania kwestionariusza PRISM, indywidualnego zapoznawania się z raportem i sesji informacji zwrotnej, obligatoryjnie udzielanej przez certyfikowanego praktyka PRISM. Całość procesu staje się tym samym rodzajem głębokiej refleksji, za pomocą której rozpoznawane są posiadane już zasoby do realizacji roli lub sytuacji. Zasoby te mają postać preferowanych zachowań ukazanych na czterostopniowej skali – od unikanych do intensywnych. Dostatecznie głęboka praca pozwala oglądać je w dwóch kontekstach: posiadanych zasobów i obszarów do rozwoju. Jedne i drugie od punktu diagnozy mogą być pogłębiane. Długoterminowo – poprzez rozwój potrzebnych zachowań na bazie doświadczeń (co stanowi elementarny składnik zmiany wykorzystującej neuroplastyczność). Krótkoterminowo – gdy czasu na wykształcenie preferencji nie ma, poprzez wchodzenie we współpracę z osobami, które potrzebną preferencję już posiadają.

Przypis:

* Barack Obama w przemówieniu z 2 kwietnia 2013 r., wygłoszonym w Waszyngtonie, podczas inauguracji programu Białego Domu BRAIN Initiative Annoucement.

Bibliografia:

R.M. Sapolsky, Zachowuj się. Jak biologia wydobywa z nas to, co najgorsze, i to, co najlepsze, tłum. P. Szymczak, Media Rodzina, 2022.

D.J. Levitin, Zasłuchany mózg. Co się dzieje w głowie, gdy słuchasz muzyki, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016.

„Mózg. Zagadki twojego umysłu”, numer specjalny „National Geographic” nr 4, grudzień 2024–luty 2025,

Materiały dla praktyków PRISM, materiały trenerów PRISM (dzięki uprzejmości Małgorzaty Bory i Grzegorza Bory) oraz informacje z witryny internetowej prismbrainmapping.pl

Damian Sowa - Praktyk rozwoju – akredytowany coach i mentor, menedżer i menedżer projektu, praktyk PRISM Brain Mapping oraz członek European Mentoring & Coaching Council Poland