Ocena zdolności firmy do kontynuacji działalności

Szczególne rozważania na temat kontynuacji działalności pojawiają się najczęściej przy sporządzaniu sprawozdania finansowego. Rozstrzyga je i ocenia kierownik jednostki, odpowiadający za księgi rachunkowe i sprawozdanie finansowe. Oceniając sytuację firmy na dzień bilansowy, musi on wypowiedzieć się, czy sprawozdanie finansowe zostało sporządzone przy założeniu kontynuacji działalności gospodarczej przez jednostkę w dającej się przewidzieć przyszłości oraz czy nie istnieją okoliczności wskazujące na takie zagrożenie. Kolejną osobą wypowiadającą się na temat kontynuacji działalności jednostki jest biegły rewident badający sprawozdanie finansowe. Oczywiście, jeżeli jest obowiązek badania.

Podstawowe informacje na temat zdarzeń, które mogą ograniczyć lub nawet uniemożliwić dalszą działalność gospodarczą, wynikają z ksiąg rachunkowych firmy.

Księgi rachunkowe jako podstawa oceny zdolności kontynuowania działalności

Księgi rachunkowe z prawidłowymi, chronologicznie ujętymi, sprawdzonymi zapisami odzwierciedlającymi zdarzenia gospodarcze są podstawowym, ale nie jedynym źródłem informacji o możliwości kontynuacji działalności przez jednostkę.

U podstaw oceny kontynuacji działalności leży analiza kształtowania się danych księgowych na przestrzeni kilku ostatnich lat. Wyniki analizy mogą wskazywać na przyszłe zagrożenia. Należy więc wszechstronnie ocenić:

• poziom kapitału obrotowego,

• stan środków pieniężnych z uwzględnieniem planów finansowych i wynikających z nich terminów płatności,

• zmniejszenie aktywów płynnych, w tym papierów wartościowych,

• możliwości terminowego wpływu kwot należnych,

• terminy spłaty kredytów (pożyczek) oraz możliwości dalszego kredytowania lub odnowienia spłaconych kredytów,

• zdolność wypełnienia warunków wynikających z umów kredytowych,

• zdolność do terminowego regulowania zobowiązań wobec wierzycieli,

• opóźnienia w płatnościach bieżących i wypłatach dywidend,

• poziom kredytów (pożyczek),

• wymagalność zobowiązań warunkowych,

• poziom wskaźników finansowych, w tym przede wszystkim: płynności, rentowności, rotacji,

• straty z działalności gospodarczej i możliwość ich pokrycia z kapitałów lub zysków lat następnych,

• możliwość sfinansowania produkcji bieżącej lub uruchomienia ważnych nowych produktów,

• możliwość sfinansowania remontów lub wymiany produkcyjnych środków trwałych,

• poręczenia i gwarancje.

Na kontynuację działalności jednostki w następnym okresie sprawozdawczym mogą mieć wpływ zdarzenia ujawnione oraz nieujawnione, które wystąpiły w okresach ubiegłych, oraz zdarzenia okresów następnych, znane i nieznane jednostce.

Ze względu na ryzyko zagrożenia kontynuacji działalności szczególną uwagę należy zwrócić na następujące kwestie:

• ściągalność należności,

• wymagalność zobowiązań,

• błędy i nadużycia oraz

• wycenę składników majątkowych.

 

Ściągalność należności może być ograniczona lub nawet niemożliwa z powodu niewypłacalności dłużnika, nieskutecznego, opóźnionego lub celowego zaniechania renegocjacji kwot należnych. Dlatego podstawą wnioskowania o potencjalnych wpływach jest analiza należnych kwot, prawdopodobieństwo ich zapłaty oraz informacje o trudnościach płatniczych dłużników.

Wymagalność zobowiązań z tytułu dostaw robót, usług oraz zakupów składników majątkowych, a także terminy wymagalności zobowiązań warunkowych są jednostce znane. Wiemy również, że wykonanie przez jednostkę dostaw lub usług obarczonych wadą lub niezgodnie z harmonogramem dostaw, przyjęcie zleceń po cenach przynoszących straty lub zleceń, z których jednostka nie będzie mogła się wywiązać, obciąży ją karami i odszkodowaniami. Dlatego bardzo często pełne i wiarygodne informacje, wczesne reagowanie na trudności płatnicze i równoczesne zaniechanie lub wstrzymanie zakupów oraz kontrola ponoszonych kosztów wystarczą, żeby zmienił się obraz sytuacji.

Bardzo trudno jest całkowicie uniknąć błędów lub nadużyć. Jednak ustawowy obowiązek sprawowania przez kierownika jednostki kontroli - zorganizowania kontroli - może znacząco je wyeliminować. Tu, w kategorii „błędów”, warto zwrócić uwagę na kompletność zapisów księgowych i ujawnionych zdarzeń gospodarczych. Nawet tych, które nie podobają się lub których nie chcemy ujawnić.

Wycena składników majątkowych, a także analiza wielkości z nią związanych i kształtujących wynik finansowy może być pierwszą informacją o potencjalnych zagrożeniach kontynuacji działalności jednostki. Szczególne znaczenie mają: wzrost poziomu odpisów aktualizujących należności od odbiorców, toczące się sprawy sądowe, korekty wartości trwałych aktywów rzeczowych i zawyżone stawki amortyzacyjne. Nie jest to lista kompletna. Niemniej znaczące w tym zakresie kwoty, korekty i ich ilość mogą wskazywać nawet na brak wiarygodności sprawozdania lub sprawozdań finansowych oraz zagrożenie kontynuacji działalności.

Niefinansowe objawy braku możliwości kontynuacji działalności

Kontynuacja działalności jednostki może być zagrożona przez zdarzenia niefinansowe, które tym samym nie mają odzwierciedlenia w księgach rachunkowych. Najczęściej występują one obok objawów finansowych, ale nie muszą mieć lub jeszcze nie mają odzwierciedlenia w księgach rachunkowych ubiegłego okresu. Niedostatecznie zidentyfikowane objawy wystąpią jako przyszłe zdarzenia, a ich konsekwencje będą ujawniane w następnym okresie sprawozdawczym. To na temat tego przyszłego okresu wypowiada się kierownik jednostki we wprowadzeniu do sprawozdania finansowego.

Przykładowe czynniki mogące mieć wpływ na zdolność do kontynuowania działalności to:

• zaniechanie istotnej części działalności,

• reorganizacja jednostki,

• fuzje i zakupy innych jednostek,

• niewiarygodny system (finansowo-księgowy, organizacyjny) dostarczający informacji na potrzeby zarządzania,

 

• niewiarygodne i nierealne założenia leżące u podstaw prognoz ekonomicznych,

• brak analiz ekonomicznych lub ich wadliwość,

• rozpoczęcie nowych form działalności gospodarczej lub rozszerzenie dotychczasowej,

• anulowanie zleceń, np. z powodu upadłości zlecającego,

• uzależnienie od jednego odbiorcy, dostawcy lub produktu,

• utrata rynku zbytu, głównego dostawcy istotnego dla produkcji surowca, koncesji, licencji,

• wyniki kontroli skarbowych lub dewizowych,

• wymówienie przez bank umowy kredytowej,

• wzrost kosztów obsługi kredytów,

• reklamacje,

• nierozstrzygnięte postępowania sądowe oraz wyroki dotyczące ujawnionych spraw,

• zaciąganie nadmiernych kredytów i pożyczek,

• zmiany kursów walut, przepisów,

• odejście osób sprawujących kluczowe funkcje oraz zmiany personalne w zarządzie jednostki,

• trudności w skompletowaniu kadry kierowniczej,

• niedozwolone działania kierownictwa jednostki,

• strajki i zakłócenia pracy, konflikty z załogą.

Te zdarzenia nie zawsze muszą być znane jednostce na dzień bilansowy. Przeświadczenie o możliwości kontynuacji działalności przedsiębiorstwa w następnym okresie sprawozdawczym może wynikać m.in. z zebranych dowodów oraz potwierdzeń osób trzecich - wewnętrznych i zewnętrznych: banków, odbiorców produktów, dostawców materiałów (towarów), pracowników kontroli skarbowej, inspekcji pracy, radców prawnych itp.

Wskazówką pozwalającą na pełniejszą ocenę możliwości kontynuacji działalności jednostki może być analiza:

• kondycji gospodarczej przedsiębiorstwa na tle branży i wyrokowanie o jego rozwoju w przyszłości,

• prognozowanych przyrostów cen materiałów, produktów,

• sposobu zarządzania jednostką (efektywność, sprawność),

• zmian, które w istotny sposób wpłynęły na wynik finansowy oraz sytuację majątkową i finansową jednostki,

• wpływu utworzonych (nieutworzonych) rezerw w ubiegłych okresach sprawozdawczych na wynik okresu bieżącego,

• zdolności wytwórczej, a więc i potencjalnych przychodów w przyszłości,

• sytuacji dochodowej w dającej się przewidzieć przyszłości,

• sytuacji majątkowej i finansowej w następnym okresie sprawozdawczym,

• negatywnych trendów np. sprzedaży.

Innego rodzaju niezależnymi od jednostki czynnikami, które mogą znacząco wpłynąć na ograniczenie możliwości kontynuacji działalności, są np. katastrofy, zdarzenia nadzwyczajne wynikające z uwarunkowań geopolitycznych i społecznych itp.

Jeśli założenie kontynuacji działalności nie jest zasadne, to wycena aktywów jednostki następuje po cenach sprzedaży netto możliwych do uzyskania, nie wyższych od cen ich nabycia albo kosztów wytworzenia, pomniejszonych o dotychczasowe odpisy amortyzacyjne lub umorzeniowe, a także odpisy z tytułu trwałej utraty wartości. Sprawozdania finansowe za 2008 r. są już zatwierdzone, a do kolejnych ustawą nakazanych rozważań na temat kontynuacji działalności mamy kilka miesięcy. Warto jednak wykorzystać ten czas na analizę potencjalnych zagrożeń i podjąć działania, które mogą ustrzec jednostkę przed brakiem kontynuacji działalności.

• art. 6 ust. 1 i 2, art. 29 ust. 1, art. 54 ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości - j.t. Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694; ost.zm. Dz.U. z 2009 r. Nr 77, poz. 649

dr Weronika Gackowska

biegły rewident