Egzekucja z udziałów w spółce z o.o.

W związku z rosnącą popularnością spółki z o.o. jako formy prowadzenia działalności gospodarczej coraz większego znaczenia praktycznego nabiera problematyka egzekucji z udziałów w takiej spółce. Nierzadko bowiem zdarza się, iż będące własnością dłużnika udziały w spółce z o.o. stanowią jedyny majątek, który może stać się przedmiotem egzekucji.

Podstawy prowadzenia egzekucji

Egzekucja z udziałów w spółce z o.o. może być prowadzona na dwa sposoby: przez zastosowanie przepisów kodeksu postępowania cywilnego (art. 911³ k.p.c.) albo przez zastosowanie przepisów kodeksu spółek handlowych (art. 185 k.s.h.). O sposobie prowadzenia egzekucji rozstrzyga treść umowy spółki. Przykładowo: jeżeli umowa spółki uzależnia zbycie udziału od zgody zarządu, to spółka ma prawo przedstawić osobę, która nabędzie udział za cenę, jaką określi sąd rejestrowy po zasięgnięciu, w miarę potrzeby, opinii biegłego. W tym przypadku spółka powinna, w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia jej przez sąd rejestrowy o zarządzeniu sprzedaży udziału, zgłosić wniosek o przeprowadzenie wyceny udziału przez biegłego. Jeżeli w terminie dwóch tygodni spółka nie wystąpi z wnioskiem o przeprowadzenie wyceny udziału albo jeżeli w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia spółki o ustaleniu ceny nabycia osoba wskazana przez spółkę nie wpłaci komornikowi sądowemu ustalonej ceny, udziały będą sprzedane na zasadach ogólnych, tj. w trybie przewidzianym w przepisach egzekucyjnych.

W przypadku zaś gdy umowa spółki nie wprowadza ograniczeń w zakresie zbywania udziałów, wówczas egzekucja jest prowadzona na podstawie przepisów k.p.c. Zgodnie z art. 911³ k.p.c. przedmiotem egzekucji może być: udział w spółce z o.o. albo prawa wspólnika z tytułu udziału w takiej spółce, którymi wspólnikowi wolno rozporządzać. Różnica pomiędzy oboma środkami egzekucyjnymi sprowadza się do tego, co w wyniku zajęcia może zostać objęte sprzedażą egzekucyjną. W przypadku zajęcia udziałów dopuszczalne będzie zarządzenie sprzedaży udziałów. Natomiast w przypadku zajęcia samych tylko dochodów przedmiotem egzekucji będą wyłącznie dochody z udziału (np. przypadająca wspólnikowi dywidenda), a dokonanie sprzedaży udziału nie będzie dopuszczalne.

Procedura zajęcia udziałów

Dla prowadzenia przez wierzyciela egzekucji z udziałów w spółce z o.o. konieczne jest posiadanie przez niego tytułu egzekucyjnego (np. prawomocnego wyroku przeciwko wspólnikowi w spółce z o.o.) zaopatrzonego w klauzulę wykonalności. Tytuł wykonawczy skierowany do komornika wraz ze stosownym wnioskiem może stanowić podstawę do wszczęcia egzekucji z udziałów w spółce z o.o. O zakresie egzekucji decyduje wierzyciel, a jego wskazania są wiążące dla komornika.

Przykład

Dłużnik posiada 10 udziałów zwykłych (wartych łącznie 10 tys. zł) i 10 udziałów uprzywilejowanych (wartych łącznie 20tys. zł). To wierzyciel decyduje, które udziały podlegają zajęciu i jaka ich ilość podlega zajęciu.

W myśl art. 911³ k.p.c. zajmując udział wspólnika w spółce albo prawa wspólnika z tytułu udziału w takiej spółce, którymi wspólnikowi wolno rozporządzać, komornik ma obowiązek powiadomić o zajęciu spółkę oraz zgłosić fakt zajęcia sądowi rejestrowemu.

W ocenie Sądu Najwyższego nie sposób bronić poglądu opartego wyłącznie na wykładni językowej, że sąd rejestrowy miałby być pozbawiony prawa do badania danych zawartych w dokumencie zgłoszenia skierowanym do niego przez komornika, a miałby ograniczyć się wyłącznie do czynności technicznej włączenia dokumentu do akt rejestrowych. Takie zawężenie obowiązku badania sądu rejestrowego tylko do danych zawartych we wniosku o wpis do rejestru, a więc z pominięciem danych zawartych w zgłoszeniu komornika o zajęciu udziałów wspólnika (które to dane nie podlegają wpisowi do określonego działu rejestru), prowadziłoby do aprobaty takiego rezultatu, że dokumenty włączane do akt rejestrowych mogłyby w chwili ich włączenia prezentować nierzeczywisty stan i wywoływać wręcz dezinformację u osób korzystających z akt rejestrowych. W rezultacie komornik zawiadamia o zajęciu udziałów wspólnika w spółce handlowej, który to wspólnik wcześniej - jeszcze przed dokonaniem przez komornika zajęcia - skutecznie zbył swoje udziały na rzecz innego podmiotu, to wówczas sąd rejestrowy ma możliwość badania, czy dane zawarte w dokumencie zgłoszenia są zgodne z rzeczywistym stanem. Inny sposób wykładni prowadziłby do irracjonalnych rezultatów polegających na automatycznym włączaniu przez sąd do akt rejestrowych dokumentów zawierających nieaktualne lub nieprawdziwe dane, co w sposób rażący podważałoby zasadę pewności i bezpieczeństwa obrotu (uchwała SN z 22 marca 2007 r., III CZP 8/2007).

Dokonane przez komornika zgłoszenie zajęcia udziałów stanowi zdarzenie wszczynające postępowanie przed sądem rejestrowym, a do takiego postępowania stosuje się przepisy k.p.c. o postępowaniu nieprocesowym (art. 7 ustawy o KRS). A zatem w rezultacie przeprowadzonego przez sąd rejestrowy badania zgłoszenia zajęcia udziałów wspólnika, dokonanego przez komornika, następuje wydanie przez ten sąd orzeczenia w przedmiocie złożenia dokumentu zgłoszenia do akt rejestrowych. Skoro zaś do postępowania przed sądem rejestrowym stosuje się przepisy k.p.c. o postępowaniu nieprocesowym, to zgodnie z art. 516 k.p.c. orzeczenie sądu rejestrowego rozstrzygające w przedmiocie złożenia dokumentu omawianego zgłoszenia do akt rejestrowych powinno zapaść w formie postanowienia. Omawiane postanowienie zawiera rozstrzygnięcie co do istoty tej sprawy, a zatem przysługuje od niego apelacja na podstawie art. 518 k.p.c. w związku z art. 7 ustawy o KRS.

Przykład

Wierzyciel W. uzyskał prawomocny wyrok przeciwko dłużnikowi D. i skierował do komornika wniosek o przeprowadzenie egzekucji z należących do D. udziałów w spółce z o.o. Jeżeli okazałoby się, iż dłużnik D. zbył swoje udziały w spółce z o.o. jeszcze przed dokonaniem przez komornika zajęcia udziałów, to sąd rejestrowy jest zobowiązany wydać postanowienie odmawiające złożenia do akt rejestrowych spółki dokumentu zgłaszającego fakt zajęcia udziałów.

Zakres zajęcia

Przy egzekucji z udziałów w sp. z o.o. skutkami zajęcia objęte są także bezpośrednio związane z udziałem świadczenia, m.in.:

1) dywidenda (art. 191 k.s.h.),

2) sumy należne wspólnikowi na skutek umorzenia udziału, bez względu na to, czy chodzi o umorzenie z czystego zysku, czy też z kapitału zakładowego (art. 199 k.s.h.),

3) część majątku przypadająca wspólnikowi w związku z likwidacją spółki (art. 286 k.s.h.),

4) cena przejęcia udziałów w razie sądowego wyłączenia wspólnika na żądanie pozostałych wspólników (art. 266 k.s.h.),

5) równowartość pieniężna udziału w razie nabycia go przez spółkę w związku z połączeniem z inną spółką (art. 492 § 3 k.s.h.) lub przekształcenia spółki w inną spółkę (art. 565 k.s.h.).

Zajęcie udziałów dłużnika w spółce następuje w celu zaspokojenia należności wierzyciela z dochodów przynoszonych przez zajęte udziały lub przez sprzedaż zajętych udziałów i uiszczenie uzyskanej ceny wierzycielowi. Dla osiągnięcia wskazanego celu nieodzownym skutkiem zajęcia udziałów jest utrata przez dłużnika możliwości rozporządzania tymi udziałami, wynikającymi z nich roszczeniami oraz niemożność odebrania przez dłużnika świadczeń, na które opiewają te roszczenia. Jednocześnie wierzyciel musi mieć możliwość wykonywania tych uprawnień przysługujących dłużnikowi, których realizacja prowadzi do zaspokojenia należności wierzyciela we wskazany wyżej sposób. Innymi słowy wierzyciel, który uzyskał zajęcie udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, posiada - ze względu na cel tego zajęcia - możliwość żądania wydania mu zysku, kwoty likwidacyjnej i innych świadczeń z tytułu udziału oraz żądania sprzedaży udziałów. Nie budzi wątpliwości, że wierzyciel z mocy zajęcia udziałów może wykonywać uprawnienia tradycyjnie nazywane prawami majątkowymi wspólnika.

Przykład

W przypadku zajęcia udziałów dywidenda związana z tymi udziałami będzie wypłacana wierzycielowi, a nie dłużnikowi, który pozostaje wspólnikiem.

Możliwość wykonywania przez wierzyciela uprawnień wspólnika, określanych zazwyczaj mianem praw organizacyjnych (korporacyjnych, osobistych lub niemajątkowych), została natomiast zanegowana w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W ocenie sądu możliwość taka nie jest bowiem nieodzowna do zaspokojenia wierzyciela. O ile przyznanie wierzycielowi możliwości wykonywania uprawnień zwanych tradycyjnie prawami majątkowymi jest w pełni uzasadnione celem zajęcia udziałów w spółce z o.o., o tyle przyznanie wierzycielowi takiej możliwości co do uprawnień określanych mianem praw organizacyjnych godziłoby w godne ochrony interesy wspólników spółki z o.o.; zarówno tego z nich, którego udziały zostały zajęte, jak i pozostałych.

Wierzyciel uzyskując z mocy zajęcia możliwość wykonywania także uprawnień do uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników i głosowania nad uchwałami mógłby znacząco ingerować w działalność spółki, a nawet zagrozić jej bytowi. Jeżeli bowiem samo zajęcie udziałów podlega kontroli sądu w wyniku skargi na czynności komornika, to będące jego następstwem akty wykonywania przez wierzyciela tzw. uprawnień organizacyjnych nie podlegałyby specjalnej kontroli sądu. W rezultacie istniałaby niezrozumiała dysproporcja pomiędzy ochroną przysługującą dłużnikowi w razie sprzedaży zajętych udziałów i w razie mogącego prowadzić do porównywalnych pod względem dolegliwości dla dłużnika skutków wykonania przez wierzyciela tzw. uprawnień organizacyjnych. Ponadto zajęciem mogą być objęte udziały o znacznie wyższej wartości od egzekwowanej należności, co może być usprawiedliwione zamiarem zaspokojenia należności z dochodów przynoszonych przez udziały. Zaakceptowanie w takim wypadku wykonywania przez wierzyciela również uprawnień niemajątkowych wspólnika prowadziłoby do znacznej dysproporcji pomiędzy interesami zagrożonymi na skutek możliwości wykonywania przez wierzyciela tzw. uprawnień niemajątkowych a interesami wierzyciela chronionymi przez zajęcie udziałów. Mając to na uwadze SN opowiedział się za wykluczeniem możliwości wykonywania przez wierzyciela z mocy egzekucyjnego zajęcia udziałów uprawnień wspólnika określanych tradycyjnie mianem praw organizacyjnych (uchwała SN z 14 września 2005 r., III CZP 57/2005).

Przykład

Pismo zarządu zwołujące zgromadzenie wspólników powinno być w toku postępowania egzekucyjnego kierowane nadal do dłużnika. Wierzyciel, który prowadzi egzekucję z udziałów w spółce z o.o., nie posiada bowiem uprawnień do uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników i głosowania nad uchwałami (uprawnionym do tego pozostaje dłużnik będący wspólnikiem).

Sposób zaspokojenia wierzyciela

Mając na uwadze treść art. 911⁶ k.p.c. należy stwierdzić, iż zaspokojenie wierzyciela z zajętych udziałów w spółce z o.o. może nastąpić na dwa sposoby: z dochodu,jaki przynosi zajęty udział (np. z przypadającej okresowo wspólnikowi dywidendy) alboprzezsprzedaż udziałów. Zaspokojenie wierzyciela z dochodu, jaki przynoszą zajęte udziały, jest możliwe na dwa sposoby:

1. Przez spełnienie świadczenia przez dłużnika zajętej wierzytelności bezpośrednio wierzycielowi (za pośrednictwem komornika).

Przykład

Dłużnik będący wspólnikiem ma do spółki z o.o. roszczenie o wypłatę mu dywidendy. Zaspokojenie wierzyciela takiego wspólnika może nastąpić w ten sposób, iż należna zadłużonemu wspólnikowi dywidenda zostanie wypłacona - za pośrednictwem komornika - wierzycielowi wspólnika (a nie samemu wspólnikowi).

2. Przez zarząd przymusowy. Do zarządu tego stosuje się odpowiednio art. 1064¹-1064¹¹ k.p.c.

Jeżeli zaspokojenie wierzyciela ma nastąpić przez sprzedaż udziałów w spółce, to sprzedaży tej dokonuje się w drodze licytacji prowadzonej według przepisów k.p.c. o egzekucji z ruchomości. W toku sprzedaży egzekucyjnej udziałów w spółce z o.o. obowiązują jednak następujące odmienności:

1. Komornik może sprzedać zajęte udziały z wolnej ręki po cenie nie niższej niż 75 proc. ceny oszacowania. Sprzedaż ta nie może nastąpić wcześniej niż czternastego dnia od oszacowania.

2. Na wniosek dłużnika i za zgodą wierzyciela, sprzedaż może nastąpić bez oszacowania udziałów. Sprzedaż za wskazaną przez dłużnika cenę może nastąpić, gdy nie naruszy to interesów wierzycieli. Dłużnik powinien wówczas wskazać cenę minimalną, poniżej której sprzedaż nie może być dokonana. Dłużnik może wskazać osobę nabywcy albo też wskazać kilka osób uprawnionych do nabycia oraz kolejność, w jakiej prawo nabycia będzie im przysługiwało.

3. Jeżeli sprzedaż udziałów z wolnej ręki nie dojdzie do skutku w terminie tygodnia od dnia, w którym wierzyciel wyraził zgodę na sprzedaż, komornik sprzedaje zajęte prawo w drodze licytacji, chyba że wierzyciel wyrazi zgodę na ponowną próbę sprzedaży udziałów z wolnej ręki.

Mikołaj Barczak

radca prawny, OIRP w Bydgoszczy

Podstawa prawna:

• ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 z późn.zm.),

• ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 z późn.zm.).