Utwór na gruncie prawa autorskiego

Utwór jest dobrem prawnym o niematerialnym charakterze i jako taki podlega ochronie prawnej. Jednak nie każdy wytwór niematerialny jest uznawany za utwór w rozumieniu prawa autorskiego  - musi bowiem spełniać określone warunki.

Co charakteryzuje utwór?

Generalnie rzecz biorąc, za utwór ustawa uznaje każdy przejaw ludzkiej działalności twórczej o indywidualnym charakterze.  Autorem zatem może być tylko i wyłącznie człowiek (warto zapamiętać, że nie mogą nimi być osoby prawne i jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej). Tworów przyrody, np. Maczugi Herkulesa nie uznamy zatem za przedmiot prawa autorskiego.

Utwór powinien być rezultatem działania i mieć twórczy charakter. Oznacza to, że jego istotną cechą jest wyróżnianie się na tle innych utworów, niepowtarzalność i oryginalność.

Utwór może być ustalony, co ważne – w dowolnej postaci. Liczy się, by został uzewnętrzniony, czyli by inne osoby (co najmniej jedna) mogły go odebrać. Można ustalić utwór w postaci materialnej, np. słowo pisane, jak też i niematerialnej – zaśpiewanej piosenki, czy ustnego przekazu. Od chwili ustalenia przysługuje utworowi ochrona prawa autorskiego.

Nie bierze się pod uwagę wartości przedmiotu, który jest utworem; tym mianem możemy zatem określić odręczny szkic na skrawku papieru, jak też i obrazy Beksińskiego. Oznacza to również, że sposób wyrażania utworu również nie jest narzucony, tzn. nie ma zasady, która za obraz uznaje tylko dzieło namalowane na płótnie, a rzeźbą nazywa twory wykonane w marmurze. Przy kwalifikacji danego wytworu intelektualnego jako utworu nie ma też znaczenia przeznaczenie utworu.

Utrwalenie utworu przybierać może różne formy. Sensem utrwalania jest takie ustalenie utworu przez wyrażenie jego treści na materialnym nośniku (np. papierze, płycie, kasecie, obrazie), by istniała możliwość jego wielokrotnego odtwarzania.

Jakie utwory wymienia ustawa?

Ustawa dokładnie precyzuje, co w szczególności można uznać za utwór. W katalogu art. 2 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) znalazły się utwory: 

• Wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
• Plastyczne,
• Fotograficzne,
• Lutnicze,
• Wzornictwa przemysłowego,
• Architektoniczne, architektoniczno – urbanistyczne i urbanistyczne,
• Muzyczne i słowno – muzyczne,
• Sceniczne, sceniczno – muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne,
• Audiowizualne (w tym wizualne i audialne)

Bardzo istotny jest fakt, że utwory są chronione prawem autorskim od chwili ustalenia. Nie ma konieczności, aby musiały mieć ukończoną postać. W efekcie utworem nazwiemy także szkic na skrawku papieru, czy serwetce albo zaczętą piosenkę, kilka zwrotek wiersza, rozdział książki, etc – ważne, by miały charakter indywidualnej twórczości.  

Polecamy: Prawo autorskie - vademecum

Co nie jest utworem?

Jednocześnie należy mieć na uwadze, że istnieje kategoria dzieł, które nie są tworami – a więc nie przysługuje im ochrona w ramach prawa autorskiego. Artykuł 4 wyróżnia tutaj:

1.     Akty normatywne lub ich urzędowe projekty,

2.     Urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole,

3.     Opublikowane opisy patentowe lub ochronne,

4.     Proste informacje prasowe   

Wyłączenia te uzasadnia się interesem publicznym, który umożliwia wszystkim obywatelom swobodny dostęp i możliwość korzystania z takich materiałów. Nieco inaczej przedstawia się kwestia informacji prasowych. W tym przypadku po prostu przyjmuje się, że krótkie notki prasowe nie mają z reguły twórczego charakteru. Mając na myśli proste informacje prasowe można wymienić np. kursy walut, prognozę pogody, bieżące wiadomości czy notowania WIG 20. Repertuaru kinowego nie zakwalifikujemy jako utworu, w przeciwieństwie do reportażu czy eseju, w których to wyraźnie widać indywidualny i twórczy aspekt.

Rodzaje utworów 

W Ustawie o prawie autorskim wyodrębnionych zostało kilka rodzajów utworów. Są to:   

• Utwory pierwotne 
• Utwory zależne – art. 2  

Ich charakterystyczną cechą jest ingerencja autora w cudzy, już wcześniej stworzony utwór, czego rezultatem jest powstanie zupełnie nowego dzieła, np. przeróbki, tłumaczenia, adaptacje. Bardzo łatwo wyróżnić w nim utwór pierwotny. 

• Utwory współautorskie – art. 9

Tutaj mamy na myśli takie utwory, które są rezultatem współdziałania kilku osób, mogą mieć rozłączny (można je wyodrębnić z całości utworu, np. powieść i ilustracja do niej) albo nierozłączny charakter ( części dzieła są nierozerwalne od siebie).  

• Utwory połączone – art. 10  

Są to takie dzieła, które powstają z dwóch albo więcej utworów (suma połączonych utworów). Należy pamiętać o tym, że każdemu z twórców przysługuje odrębne prawo autorskie, np. połączenie wiersza z melodią w piosence, choreografii z muzyką w balecie.

• Utwory zbiorowe – art. 11

Nie ma dokładnej definicji, ale przyjmuje się, że to taki typ dzieła, na którego zawartość składają się materiały przygotowane przez kilku autorów. Mogą to być np. encyklopedie, dzienniki telewizyjne, słowniki. 

• Utwory pracownicze – art. 12

W tym przypadku mamy do czynienia z utworem, który tworzony jest przez pracownika, w ramach stosunku pracy (głównie to umowa o pracę) i z podkreśleniem, że działanie takie należy do obowiązków pracowniczych wyrażonych w umowie.

• Utwory naukowe – art. 14  

Czy autor zawsze ma monopol na swój utwór?

Autor utworu nabywa prawa autorskie i majątkowe do swojego dzieła. Jednakże należy mieć na uwadze, że ze względu na interes powszechny (jak również uzasadniony interes indywidualny) – koniecznym stało się ograniczenie całkowitej swobody autora w dysponowaniu dziełem. Przepisy Ustawy precyzują kwestię dozwolonego użytku wyróżniając: dozwolony użytek osobisty i publiczny.

Dozwolony użytek osobisty – to upoważnienie do odpłatnego, albo nieodpłatnego korzystania z chronionego utworu bez zgody uprawnionej osoby, na własny użytek, np. oglądanie filmów pobranych z Internetu, ściąganie muzyki z YouTube

Dozwolony użytek publiczny – korzystanie z chronionego utworu po to, by zaspokoić cele: informacyjny, gospodarczy, państwowy, edukacyjny, dokumentacyjny.

Oczywiście, istnieje też szereg wyłączeń z zakresu powyższych kategorii.

Polecamy: Dozwolony użytek chronionych utworów

Często napotykamy na trudności przy interpretowaniu dzieł autorów – nie zawsze dany rezultat można zakwalifikować jako utwór, a jeśli już ma taką kategorię, to pozostaje pytanie o jego ochronę prawną. W praktyce w polskim orzecznictwie dominuje jednak podejście liberalne, gdzie wystarczy niewielkie nasilenie cech twórczych, by uznać dzieło za utwór.