Coraz mniej samozatrudnionych w Polsce. To efekt działania Państwowej Inspekcji Pracy, ale powodów jest znacznie więcej

• Samozatrudnieni przedsiębiorcy ignorują ryzyko związane ze zmianą przepisów o PIP?
• Samozatrudnieni przed testem: PIP może przyspieszyć zmiany na rynku pracy
• Samozatrudnienie: zarobkujący w tej formie rozbijają się o wiele barier
• Samozatrudnienie: Polska i reszta świata

Według danych Banku Światowego udział samozatrudnionych wśród pracujących w Polsce zmniejszył się z 22,8 proc. w 2021 r. do 18,9 proc. w 2025 r. Odpowiada za to jednak głównie rolnictwo.
W tym roku, zarówno w I jak i w II kwartale wg danych BAEL liczba samozatrudnionych wzrosła. Firmy nie przestraszyły się kontroli i potencjalnych kar Państwowej Inspekcji Pracy.

Samozatrudnieni przedsiębiorcy ignorują ryzyko związane ze zmianą przepisów o PIP?

Tak wynika ze statystyk, ale w ocenie ekspertów to zjawisko przejściowe a ostateczne twarde dane będą znane za rok.
Według najnowszych danych BAEL (Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności) w II kwartale 2026 r. liczba samozatrudnionych wyniosła około 3,2 mln i była o blisko 34 tys. wyższa niż w II kwartale 2025 r.
Dane z I kw. również pokazywały wzrost liczby samozatrudnionych w porównaniu z tym samym okresem z 2025 r. (o 69 tys.).

Istotne jest, że wzrost nastąpił w momencie, kiedy treść ustawy o PIP była już znana i procedowana. Została uchwalona 11 marca 2026 r., a w kwietniu podpisał ją Prezydent. Główny Inspektor Pracy zapowiadał od lipca kontrole - kontroler może najpierw wydać polecenie usunięcia nieprawidłowości.
Następnie okręgowy inspektor może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy albo skierować sprawę do sądu.

Samozatrudnieni przed testem: PIP może przyspieszyć zmiany na rynku pracy

Na przyszłe decyzje firm w coraz większym stopniu mogą wpłynąć rozszerzone kompetencje Państwowej Inspekcji Pracy. PIP oceni czy współpraca formalnie prowadzona jako B2B nie spełnia w rzeczywistości warunków stosunku pracy. Nowe regulacje mają ograniczać fikcyjne kontrakty, ale pozostawiają miejsce dla niezależnych specjalistów oraz dojrzałych mikrofirm.
– Ustawa przewiduje 12-miesięczną abolicję dla przedsiębiorców, którzy dobrowolnie skorygują nieprawidłowo zawarte umowy. To może zapoczątkować zmiany, a w ciągu kilku lat uruchomić proces dojrzewania rynku B2B – dodaje Kamil Fac z Faktura.pl
– Na samozatrudnieniu pozostaną osoby, które mają kilku klientów, samodzielnie organizują pracę i rzeczywiście ponoszą ryzyko gospodarcze. Tam, gdzie B2B jest wyłącznie zamiennikiem etatu, presja na zmianę formy zatrudnienia będzie rosła - przewiduje ekspert.

Samozatrudnienie: zarobkujący w tej formie rozbijają się o wiele barier

Największym problemem dla małych podmiotów pozostaje nie tylko biurokracja, lecz także płynność finansowa i relacje z większymi partnerami.

- Pandemia obnażyła największą słabość samozatrudnienia: mikrofirma ma znacznie mniejszą odporność na nieregularne wpływy i zatory finansowe niż pracownik chroniony strukturą dużego podmiotu czy średniej wielkości przedsiębiorstwo. Samozatrudnieni i mikrofirmy często znajdują się na końcu finansowego łańcucha pokarmowego. W relacji z dużym kontrahentem mają ograniczoną pozycję negocjacyjną. Dotyczy to nie tylko stawek, ale przede wszystkim terminów płatności. Narzucane 60- czy 90-dniowe terminy zapłaty mogą być dla firmy bez zaplecza kapitałowego bezpośrednim zagrożeniem, a mikrofirmy stają się kredytodawcami większych podmiotów – mówi Wojciech Miklaszewski z Finea, firmy zajmującej się finansowaniem małych firm.

Osoby, które pozostają na rynku B2B, coraz częściej potrzebują więc narzędzi pozwalających finansować bieżące wydatki przed otrzymaniem zapłaty.
Dotyczy to szczególnie transportu, handlu i budownictwa, gdzie koszty paliwa, materiałów, wynagrodzeń lub leasingu trzeba ponosić wcześniej, podczas gdy kontrahent płaci często po kilku miesiącach.

Samozatrudnienie: Polska i reszta świata

Spadek udziału samozatrudnionych wśród pracujących o blisko 4 pkt proc. (z 22,8 do 18,9) wydaje się znaczący. W Polsce na dane pokazywane przez Bank Światowy mocno wpływa jednak rolnictwo.
Tam w wyniku zmian strukturalnych, konsolidacji gospodarstw czy odpływu młodych ludzi do innych sektorów gospodarki liczba samozatrudnionych zmniejsza się od lat.

W innych branżach wyraźnych i stałych spadków nie widać. W zestawieniu Banku Światowego za 2025 r. udział samozatrudnionych wśród pracujących w Polsce daje jej miejsce w rankingu pomiędzy Barbadosem a Nową Zelandią, chociaż oczywiście gospodarki w tych krajach są różne. Średnia poziomu samozatrudnienia dla Unii Europejskiej wynosiła 14,2 proc.

Polska na tle państw OECD oraz Unii Europejskiej wciąż wyróżnia się bardzo wysokim wskaźnikiem samozatrudnienia.
Kraje o niższym odsetku samozatrudnienia to dojrzałe gospodarki Europy Północnej i Zachodniej – jak Dania (ok. 7,9 proc.) czy Niemcy (ok. 8,1 proc.).
Wynika to ze stabilności zatrudnienia na etacie, silniejszego zabezpieczenia socjalnego oraz mniejszej opłacalności ucieczki w B2B.

Wyższe wskaźniki samozatrudnienia niż w Polsce utrzymują się głównie na południu Europy – np. w Grecji (ponad 30 proc.) czy Albanii (ponad 50 proc.), co wynika ze struktury tamtejszych gospodarek opartych na turystyce, rolnictwie i drobnym handlu.


– W poziomie samozatrudnienia daleko nam do dojrzałych gospodarek takich jak niemiecka. Pomimo zaostrzenia przepisów i nowych uprawnień PIP nie obserwujemy jeszcze masowej ucieczki z B2B. Pierwsze efekty nowych przepisów to wg danych PIP 201 dobrowolnie przekształconych umów cywilnoprawnych i 121 poleceń potwierdzenia zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w ciągu około miesiąca. To pokazuje, że reforma PIP już zaczyna wpływać na rynek pracy, a w przyszłości może ograniczać udział samozatrudnienia tam, gdzie kontrakty B2B faktycznie zastępują etat – komentuje Kamil Fac, wiceprezes platformy księgowej Faktura.pl.
– Pandemia pokazała podatność najmniejszych firm na nagłe przerwy w przychodach, a Polski Ład zmienił relację między podatkami, składką zdrowotną i kosztami prowadzenia działalności. Przedsiębiorcy liczą dziś nie tylko wysokość wynagrodzenia, lecz także ryzyko, koszty obsługi oraz dostęp do zabezpieczeń oferowanych przez etat - dodaje ekspert.