| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | PRACA W INFOR | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Moja firma > Spółki > Osobiste uprawnienia wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych

Osobiste uprawnienia wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych

Uprawnienia osobiste wspólnika albo akcjonariusza spółki kapitałowej stanowią kategorię szczególnych uprawnień indywidualnych, które mogą zostać przyznane konkretnej osobie w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością albo statucie spółki akcyjnej.


W przypadku spółki akcyjnej możliwość ustanowienia praw osobistych na rzecz akcjonariusza wynika z art. 354 § 1 k.s.h., zgodnie z którym statut może przyznać indywidualnie oznaczonemu akcjonariuszowi osobiste uprawnienia. Artykuł 354 k.s.h. wskazuje przy tym przykładowo rodzaje uprawnień, jakie mogą zostać przyznane akcjonariuszowi (art. 354 § 1 zd. 2), zasady ich przyznawania (art. 354 § 2 i 3) oraz kwestię wygaśnięcia tych uprawnień (art. 354 § 4). Na gruncie regulacji dotyczącej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością brak jest analogicznego przepisu dotyczącego uprawnień osobistych, jednak ich dopuszczalność można wyprowadzić z regulacji art. 159 i art. 246 § 3 k.s.h. Zgodnie z art. 159 k.s.h., jeżeli wspólnikowi spółki mają zostać przyznane szczególne korzyści w spółce, należy to - pod rygorem bezskuteczności w stosunku do spółki - dokładnie określić w umowie spółki. Artykuł 159 k.s.h. wskazuje wszakże expressis verbis jedynie na możliwość przyznania wspólnikowi szczególnych korzyści, natomiast desygnatem pojęcia szczególnych korzyści obejmuje się zarówno uprzywilejowane prawa udziałowe (udziały uprzywilejowane), jak i indywidualnie oznaczone uprawnienia1. Z kolei, art. 246 § 3 k.s.h. stanowi, iż zmiana umowy spółki uszczuplająca prawa udziałowe bądź prawa przyznane osobiście poszczególnym wspólnikom, wymaga zgody wszystkich wspólników, których dotyczy. Przepis ten potwierdza zatem, że - poza uprawnieniami udziałowymi w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością - wystąpić może także kategoria praw przyznanych wspólnikowi osobiście. Odnośnie do rodzaju i zakresu tych uprawnień można w drodze analogii stosować art. 354 dotyczący spółki akcyjnej2. Dopuszczalność przyznania praw osobistych wspólnikowi w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością została również przyjęta w orzecznictwie sądowym.

W wyroku z 20 listopada 2003 r. (III CK 93/02; Mo.Pr. 2006/3/145) Sąd Najwyższy przyjął, że wspólnik może uzyskać szczególne, a więc przyznane jemu właśnie prawa tylko wtedy, gdy umowa spółki tak stanowi. Mają to więc być nie zwykłe prawa, które są związane ze statusem danej osoby jako wspólnika, lecz prawa szczególne, osobiście przyznane wspólnikowi lub wspólnikom. Nie ma przy tym przeszkód, aby takie szczególne uprawnienie zostało przyznane wszystkim wspólnikom oraz aby owa szczególność uprawnień polegała na modyfikacji praw, które należą do standardowych, zwykłych praw przyznawanym wspólnikom w ustawie.

Z kolei, w wyroku z 15 maja 2008 r., (V ACa 163/08; Biul. SA w Katowicach 2008/4) Sąd Apelacyjny w Katowicach wskazał, iż wprowadzenie w kodeksie spółek handlowych (art. 174 § 3 k.s.h.) także uprzywilejowania udziałów oznacza, iż obecnie - poza uprzywilejowaniem wspólnika przez przyznanie mu szczególnych korzyści (praw przyznanych wspólnikowi osobiście) - zgodnie z art. 159 k.s.h. w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością istnieje możliwość określenia w umowie spółki udziałów o szczególnych uprawnieniach - udziałów uprzywilejowanych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach, oznacza to, że wskazane w art. 246 § 3 k.s.h. pojęcie „praw przyznanych osobiście poszczególnym wspólnikom” odpowiada wskazanemu w art. 159 k.s.h. pojęciu „szczególnych korzyści” przyznanych wspólnikowi, a wynikające z art. 246 § 3 pojęcie „praw udziałowych” dotyczy wskazanych w art. 174 § 3 „udziałów uprzywilejowanych”. Ponadto jak podkreślił Sąd Apelacyjny - zgodnie z art. 159 k.s.h. - szczególne korzyści stanowiące prawa przyznane osobiście poszczególnym wspólnikom stanowią prawa podmiotowe wspólnika o charakterze niezbywalnym, które w umowie spółki muszą być dokładnie określone w sposób pozwalający na jednoznaczną możliwość ustalenia imiennie wspólnika, któremu takie szczególne korzyści zostały przyznane (pod rygorem nieważności).

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w odniesieniu do przepisów kodeksu handlowego, m.in. w wyroku z 9 stycznia 2002 r. (V CKN 625/00 Lex Nr 54328), w którym przyjął, iż w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „prawami, przyznanymi osobiście poszczególnym wspólnikom”, są prawa przyznane indywidualnie wspólnikowi lub grupie wspólników w statucie lub uchwale wspólników, a nie prawa „wspólnicze” wszystkich wspólników wynikające z przysługujących im udziałów.

Uprawnienia osobiste wspólników albo akcjonariuszy traktuje się jako prawa podmiotowe, obligacyjno-organizacyjne, o charakterze niezbywalnym3. W tym miejscu warto przytoczyć sentencję wyroku Sądu Najwyższego z 6 marca 2002 r. (V CKN 846/00; Lex 54476), w której wskazano, iż „prawa przyznane osobiście”, o których mowa w art. 237 § 3 k.h., to prawa przyznane bezpośrednio określonej, konkretnej osobie, nazwanej z imienia i nazwiska, stanowiące niezbywalne prawa podmiotowe. Przyznane są one „poszczególnym”, a więc nie wszystkim wspólnikom i są związane z ich osobą, a nie z udziałami w spółce. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił także, że uprawnienia te nie są w żaden sposób związane z liczbą udziałów, przysługują tylko niektórym, imiennie określonym wspólnikom i nie przechodzą na nabywców ich udziałów, co wyklucza możliwość przypisania tych praw udziałom lub akcjom.

Uprawnienia te nie podlegają dziedziczeniu ani nie jest dopuszczalne obciążanie tych praw (np. ustanowienie zastawu czy użytkowania)4. Przyznanie danej osobie uprawnienia osobistego w spółce kapitałowej, rodzi konieczność oznaczenia w umowie spółki albo statucie osoby, której uprawnienia mają być przyznane, poprzez wskazanie imienia i nazwiska albo firmy (nazwy) tej osoby, a także rodzaju i zakresu uprawnień, jakie mają zostać przyznane. Zgodnie z art. 304 § 2 pkt 5 k.s.h., statut spółki akcyjnej powinien zawierać - pod rygorem bezskuteczności wobec spółki - postanowienia dotyczące uprawnień osobistych przyznanych akcjonariuszom, zatem postanowienia te należy zaliczyć do postanowień obligatoryjnych-warunkowych w statucie spółki akcyjnej, czyli postanowień, które muszą zostać zamieszczone w statucie, jeżeli zamiarem założycieli jest skorzystanie z określonej przepisami kodeksu spółek handlowych instytucji, co jest potwierdzone również przez treść art. 354 § 1 zd. 1 k.s.h. W przypadku wprowadzenia uprawnień osobistych, należy dokładnie określić wspólnika albo akcjonariusza, któremu przyznano szczególne uprawnienie, przez wskazanie w umowie albo statucie spółki imienia i nazwiska wspólnika albo akcjonariusza, bądź wskazanie jego firmy (nazwy). W literaturze za dopuszczalne uznaje się także wskazanie cech, według których następuje indywidualizacja uprawnionych osobiście np. „akcjonariusz posiadający 10 proc. kapitału zakładowego”5. Trzeba jednak uznać, że wskazanie cech może nastąpić dodatkowo, obok indywidualizacji konkretnego akcjonariusza, gdyż samo wskazanie np. progu kapitałowego świadczyłoby nie tyle o uprawnieniu osobistym akcjonariusza, ile o przyznaniu prawa mniejszości.

Prawa przyznane osobiście wspólnikom albo akcjonariuszom mają charakter praw niezbywalnych, gdyż w wyniku zbycia udziałów albo akcji spółki uprawnienia te nie przechodzą na nabywcę udziałów albo akcji. Artykuł 354 § 4 k.s.h. wskazuje, że uprawnienia osobiste przyznane indywidualnie oznaczonemu akcjonariuszowi wygasają najpóźniej z dniem, w którym uprawniony przestaje być akcjonariuszem spółki. Uprawnienia osobiste przysługują więc akcjonariuszowi dopóki zachowuje on przynajmniej jedną akcję w spółce. Zbycie wszystkich akcji powoduje utratę uprawnień przyznanych osobiście akcjonariuszowi. Na gruncie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wygaśnięcie uprawnień osobistych w przypadku zbycia wszystkich udziałów potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 21 maja 2005 r., w którym przyjął, że powiernicze zbycie przez wspólnika spółki z o.o. wszystkich udziałów powoduje utratę praw przyznanych osobiście (I CK 528/04, OSNC 2006/1/11 z glosą krytyczną M. Rodzynkiewicza, „Prawo Spółek” 2006/7-8 s. 88 oraz glosami aprobującymi P. Sobolewskiego, Glosa 2008/1/56 oraz D. Wajdy, Glosa 2008/3/49). W literaturze zostało jednak wyrażone stanowisko odmienne odnośnie do uprawnień osobistych (szczególnych korzyści) w spółce z o.o., zgodnie z którym, z uwagi na brak odpowiednika art. 354 § 4 k.s.h. w przepisach o spółce z o.o., uprawnienia te istnieją w spółce z o.o. aż do czasu zmiany umowy spółki z o.o. A zatem wygaśnięcie tych uprawnień może nastąpić dopiero z chwilą wpisu do rejestru zmiany umowy6 (na ten temat zob. uwagi w dalszej części artykułu, pkt V.).

Artykuł 354 § 4 k.s.h. wskazuje, że uprawnienia te wygasają najpóźniej z dniem, w którym uprawniony przestaje być akcjonariuszem, co oznacza, iż dopuszczalne jest także ustanowienie takich uprawnień na pewien okres. Możliwe jest zatem wskazanie, iż uprawnienia przysługują akcjonariuszowi w okresie 10 lat od zarejestrowania spółki, stąd wygaśnięcie tych uprawnień nastąpi bądź to z upływem okresu wskazanego w umowie albo statucie spółki, bądź z dniem, kiedy uprawniony przestaje być akcjonariuszem, gdyby zbył wszystkie swoje akcje przed upływem okresu, na który uprawnienia osobiste ustanowiono7. Dopuszczalne jest także wskazanie, że uprawnienia te wygasają w przypadku zajścia innego zdarzenia określonego w statucie, np. zbycia części posiadanych akcji8. Analogiczne zasady należy zastosować odnośnie do uprawnień osobistych wspólników spółki z o.o.

Rodzaj uprawnień przyznanych osobiście wspólnikom albo akcjonariuszom, wymieniony przykładowo w art. 354 § 1 k.s.h., jest uzależniony przede wszystkim od woli założycieli spółki, tworzących pierwotną umowę albo statut spółki. W przypadku braku takich postanowień, dopuszczalne jest późniejsze przyznanie uprawnień wspólnikowi albo akcjonariuszowi, w drodze zmiany umowy lub statutu. Uprawnienia przyznane osobiście wspólnikowi albo akcjonariuszowi mogą przybierać postać zarówno uprawnień korporacyjnych, jak również majątkowych oraz tzw. uprawnień organizacyjnych. Artykuł 354 § 1 k.s.h. wskazuje, iż uprawnienia te mogą polegać w szczególności na prawie powoływania i odwoływania członków zarządu, rady nadzorczej lub prawa otrzymywania oznaczonych świadczeń od spółki. Wyliczenie to ma jedynie przykładowy charakter, zaś w literaturze wskazuje się również na następujące uprawnienia osobiste, które mogą zostać przyznane wspólnikom albo akcjonariuszom9: prawo pierwszeństwa do umorzenia udziałów (akcji), prawo pierwszeństwa do nabywania udziałów (akcji) spółki zbywanych przez dotychczasowych wspólników (akcjonariuszy), prawo do szczególnego trybu zawiadamiania o zgromadzeniu wspólników (walnym zgromadzeniu), prawo do zwoływania zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia (por. art. 235 § 3 oraz art. 399 § 3 k.s.h.), prawo umieszczania spraw w porządku obrad, prawo do uzyskiwania określonych informacji od spółki, przywileje dywidendowe, prawo do korzystania z urządzeń fabrycznych spółki, prawo do korzystania z lokalu spółki, prawo do nabywania towarów po cenie ulgowej, prawo do otrzymywania produktów po stałych cenach, prawo świadczenia określonych usług na rzecz spółki. W literaturze podkreśla się również, iż przy uwzględnieniu zasady równouprawnienia akcjonariuszy (art. 20 k.s.h.), przyznanie osobistych uprawnień wspólnikom czy akcjonariuszom spółki powinno być uzasadnione interesem spółki10.

W literaturze wskazuje się ponadto, że uprawnienia osobiste nie mogą przybrać postaci uprawnień korporacyjnych, czy majątkowych, które dotyczyłyby uprawnień wynikających z udziałów albo akcji11. Należy jednak w tej materii podzielić pogląd przeciwny, gdyż przepisy kodeksu spółek handlowych czynią wprawdzie dystynkcję pomiędzy uprzywilejowaniem udziałów i akcji a uprawnieniami osobistymi, jednak w żadnym wypadku nie wynika z tego zakaz przyznania osobistych uprawnień, w postaci większego prawa głosu czy prawa do zysku w spółce12. Postanowienia umowy (statutu) spółki powinny precyzować dokładnie zasady zmiany uprawnień osobistych w przypadku zmniejszenia lub zwiększenia zaangażowania kapitałowego wspólnika albo akcjonariusza w spółce, gdyż - przez przyznanie uprawnienia osobistego - nie może nastąpić obejście przepisów dotyczących ograniczonego uprzywilejowania głosowego ani ograniczeń co do uprzywilejowanej dywidendy.

reklama

Narzędzia przedsiębiorcy

POLECANE

Dotacje dla firm

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

Pomysł na biznes

Eksperci portalu infor.pl

Małgorzata Majewska

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »