| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | PRACA W INFOR | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Moja firma > Spółki > Osobiste uprawnienia wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych

Osobiste uprawnienia wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych

Uprawnienia osobiste wspólnika albo akcjonariusza spółki kapitałowej stanowią kategorię szczególnych uprawnień indywidualnych, które mogą zostać przyznane konkretnej osobie w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością albo statucie spółki akcyjnej.

Przy kształtowaniu treści uprawnień osobistych obowiązuje zasada swobody umów wyrażona w treści art. 3531 k.c., zatem ograniczenia tej swobody mogą wynikać z ustawy, zasad współżycia społecznego, czy natury stosunku prawnego (tu: natury spółki kapitałowej)13. W przypadku spółki akcyjnej wynika to również z art. 304 § 4 k.s.h., który wskazuje, że statut może zawierać postanowienia dodatkowe, jeżeli nie będą one sprzeczne z naturą spółki akcyjnej lub dobrymi obyczajami. Ograniczenie ustawowe tworzenia praw osobistych wynika także z zasad ogólnych. W szczególności, uprawnienia wspólnika albo akcjonariusza przyznane mu osobiście nie mogą naruszać generalnej zasady równouprawnienia akcjonariuszy wynikającej z art. 20 k.s.h. (tzw. zasada miarkowania - powściągliwości w przyznawaniu szczególnych uprawnień)14.

W tym kierunku wypowiedział się także Sąd Najwyższy w wyroku z 30 września 2004 r. (IV CK 713/03; OSNC 2005/9/160), w którym przyjął, że postanowienie statutu spółki akcyjnej uzależniające ważność uchwał od uczestnictwa w walnym zgromadzeniu reprezentanta Skarbu Państwa, dysponującego jedną imienną, uprzywilejowaną akcją, jest - jako sprzeczne z art. 20 k.s.h. - nieważne. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że przywileje przyznane w statucie akcjom lub akcjonariuszom nie mogą naruszać przepisów dotyczących zasad wykonywania prawa głosu i uczestnictwa na walnym zgromadzeniu, a przede wszystkim nie mogą zbyt silnie ograniczać interesów właścicieli akcji zwykłych i naruszać bezwzględnie obowiązującej zasady określonej w art. 20 k.s.h., zgodnie z którą wspólnicy albo akcjonariusze spółki kapitałowej powinni być traktowani jednakowo w takich samych okolicznościach.

Zgodnie z art. 354 § 3 k.s.h., ograniczenia dotyczące zakresu i wykonywania uprawnień wynikających z akcji uprzywilejowanych stosuje się odpowiednio do uprawnień przyznanych akcjonariuszowi osobiście. Zakres uprawnień przyznanych osobiście nie może zatem wykraczać poza zakres dopuszczalnej granicy przywilejów wynikających z akcji (odpowiednio udziałów w spółce z o.o.), w szczególności dotyczących przywilejów głosowych i dywidendowych. Kolejną konstatacją wynikającą z tego przepisu jest możliwość wykonywania uprawnień osobistych dopiero po zakończeniu roku obrotowego, w którym akcje objęte przez tego akcjonariusza zostały w pełni opłacone (por. art. 351 § 4 k.s.h.)15.

Typowym przykładem niedopuszczalnego uprawnienia osobistego byłoby prawo weta w stosunku do uchwał walnego zgromadzenia (zgromadzenia wspólników), gdyż stanowiłoby de facto obejście przepisów dotyczących wykonywania prawa głosu, czy uprawnienie do wyrażania zgody na określone decyzje spółki16. W literaturze podkreśla się, że przyznanie swego rodzaju „prawa weta” dopuszczalne byłoby tylko w przypadkach posiadania znacznego pakietu akcji, gdy wysoka liczba akcji posiadanych przez akcjonariusza wraz z liczbą dopuszczalnego ustawowo uprzywilejowania głosowego i tak dawałaby akcjonariuszowi prawo podejmowania wszelkich decyzji w spółce17.

W literaturze wyrażony został pogląd, iż uprawnienia kontrolno-nadzorcze w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością można kształtować na podstawie art. 228 k.s.h., zatem uprawnienie takie może polegać na określeniu w umowie kategorii spraw, których zarząd nie mógłby dokonać bez zgody danego wspólnika18. Wskazuje się z jednej strony, że niedopuszczalne jest wprowadzenie uprzywilejowania polegającego na wyrażaniu zgody na uchwały zgromadzenia wspólników (prawo weta), natomiast dopuszczalne jest przyznanie wspólnikowi prawa wyrażania zgody na czynności dokonywane przez zarząd spółki, gdyż jest to specyficzne uprawnienie, niezależne od wykonywania prawa głosu, zakładające, że „jego aprobujące oświadczenie woli jest potrzebne do dokonania określonej czynności prawnej”19.

Wskazuje się również, że umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może przyznawać wspólnikowi prawo wyrażania zgody na czynności dokonywane przez zarząd, zarówno w postaci uprawnienia osobistego, jak również przywileju związanego z udziałem20. W moim przekonaniu, postanowienia umowy, które dawałyby wspólnikowi prawo wyrażania zgody na czynności dokonywane przez zarząd, należy uznać za niedopuszczalne, jako sprzeczne z ustawą i jednocześnie naturą spółki. Spowodowałoby to skonstruowanie w spółce z o.o. „złotego udziału”, na kształt uprawnień wynikających z tzw. złotej akcji. Moim zdaniem, przy konstruowaniu przywilejów osobistych nie można tworzyć uprawnień, które byłyby sprzeczne z ustawą, zaś takie uprzywilejowanie byłoby pośrednio obejściem art. 174 § 4 k.s.h., który ogranicza przywileje głosowe maksymalnie do trzech głosów na udział, zaś w przypadku systemu udziałów nierównych byłoby obejściem art. 174 § 3 zd. 2 k.s.h., który wyklucza przywileje głosowe, w przypadku gdy każdy wspólnik może mieć tylko jeden udział. Ponadto, trzeba zaznaczyć, że przyznanie wspólnikowi prawa do wyrażania zgody na dokonywanie czynności przez zarząd spółki, stałoby w sprzeczności z art. 207 k.s.h. w zw. z art. 220 oraz art. 228 k.s.h. Przede wszystkim - zgodnie z art. 207 k.s.h. - zarząd spółki zobowiązany jest stosować się do ograniczeń ustanowionych w ustawie oraz w umowie spółki, a także - jeżeli umowa nie stanowi inaczej - do uchwał wspólników.

Dopuszczalność umownego rozszerzenie uprawnień pozostałych organów w spółce w stosunku do zarządu wskazuje jednoznacznie ustawa, co dotyczy zgromadzenia wspólników - zgodnie z art. 228 k.s.h. - jak również rady nadzorczej - zgodnie z art. 220 k.s.h. Skoro zatem ustawodawca wskazuje w art. 220 k.s.h., że umowa spółki może rozszerzać uprawnienia rady nadzorczej w ten sposób, że zarząd będzie obowiązany uzyskać zgodę rady nadzorczej przed dokonaniem oznaczonych w umowie czynności, oznacza to, że takie uprawnienie ma charakter wyjątkowy i tym bardziej nie można go przenosić na osobę wspólnika. Potwierdza to również pośrednio art. 17 k.s.h., który wskazuje, że ustawa albo umowa spółki może uzależniać skuteczność dokonywania czynności przez spółkę od zgody zgromadzenia wspólników lub rady nadzorczej, przy czym jednoznacznie mowa jest w tym przypadku o zgodzie organów osoby prawnej (por. art. 17 § 3 k.s.h. ab initio). Jednak w literaturze spotkać można również interpretację odmienną - moim zdaniem błędną - gdyż dopuszczając możliwość uzależniania czynności dokonywanych przez spółkę od zgody wspólnika, wskazuje się jednocześnie, że art. 17 § 3 k.s.h. powinien być interpretowany szeroko i znajduje zastosowanie także w przypadku uzależnienia skuteczności czynności prawnej od zgody wspólnika21.

Jako uprawnienie osobiste sprzeczne z naturą spółki akcyjnej należy wskazać prawo indywidualnej kontroli, które w spółce akcyjnej nie może znaleźć zastosowania ze względu na obligatoryjnie ustanawianą radę nadzorczą w spółce, jak również brak występowania elementów osobowych w spółce akcyjnej22, choć wyrażono także stanowisko odmienne, zgodnie z którym przyznanie indywidualnej kontroli akcjonariuszom jako uprawnienia osobistego jest dopuszczalne i nie stoi w sprzeczności z naturą spółki akcyjnej, za czym przemawiać mają względy komparatystyczne, z powołaniem na prawo japońskie lub amerykańskie23. Niejednoznacznie traktuje się, przykładowo, prawo do uzyskiwania określonych informacji od spółki, gdyż z jednej strony uznaje się je za dopuszczalne24, z drugiej strony wskazuje się, że stanowiłoby to naruszenie art. 428 k.s.h., gwarantującego równy dostęp akcjonariuszy do informacji25. Wątpliwości wywołuje także część uprawnień o charakterze majątkowym, np. prawo do korzystania z urządzeń spółki, czy nabywania towarów po cenie ulgowej, jako potencjalne zmniejszenie dochodów spółki z tytułu bezpłatnego udostępniania urządzeń czy udzielenia rabatów26. W przypadku uprawnień osobistych o charakterze majątkowym, nie można doprowadzić do obejścia przepisów dotyczących podziału zysku, czy też zakazu zwrotu wkładów wniesionych do spółki przez akcjonariuszy, o którym mowa w art. 344 k.s.h.

W zakresie kształtowania uprawnień osobistych można posiłkowo stosować także wytyczne, jakie określił Europejski Trybunał Sprawiedliwości przy gwarantowaniu szczególnych uprawnień dla Skarbu Państwa w spółce akcyjnej (por. wyrok ETS w sprawie C-503/99 Komisja v. Belgia z 4 czerwca 2002 r. (2002 ECR s. I-4809); w sprawie C-483/99 Komisja v. Francja (ECR Oficjalny Zbiór Orzecznictwa ETS 2002, s. 1-4781); w sprawie C-367/98 Komisja v. Portugalia (ECR 2002, s. 1-4731) oraz w sprawie C-98/01 Komisja v. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej - niepubl.). Konstrukcja „złotej akcji” może być jedynie wówczas wprowadzona, gdy dodatkowo spełnione zostaną szczególne przesłanki, do których należą: konieczność ochrony interesu publicznego czy dobra ogółu, adekwatność do zamierzonych celów, proporcjonalność, istnienie gwarancji proceduralnych umożliwiających kontrolę przywilejów oraz zakaz dyskryminacji przy stosowaniu uprawnień specjalnych, co potwierdzają wytyczne zawarte w komunikacie Komisji Europejskiej z 19 lipca 1997 r., nr 97/C/220/06 (Dz.U. WE C 220).

Zgodnie z art. 354 § 4 k.s.h. (który znajduje odpowiednie zastosowanie także w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością), uprawnienia osobiste wygasają najpóźniej z dniem, w którym uprawniony przestaje być akcjonariuszem w spółce. Należy zastanowić się nad kwestią ponownego nabycia członkostwa w spółce kapitałowej, przez wspólnika albo akcjonariusza posiadającego uprawnienia osobiste, w sytuacji gdy po zbyciu wszystkich udziałów lub akcji nie zmieniono umowy spółki lub statutu, natomiast osoba dotychczas uprawniona ponownie nabywa udziały lub akcje spółki. Moim zdaniem, jeżeli ustawa jednoznacznie stanowi, że prawa te wygasają najpóźniej z dniem utraty członkostwa (z dniem, w którym uprawniony przestaje być akcjonariuszem - tak expressis verbis stanowi art. 354 § 4 k.s.h.), należy przyjąć, iż ponowne nabycie przez niego udziałów albo akcji nie powoduje ponownego nabycia uprawnień osobistych, nawet jeżeli nie zostały zmienione po wystąpieniu wspólnika albo akcjonariusza ze spółki postanowienia umowy albo statutu dotyczące uprawnień osobistych (przyjęcie odmiennego poglądu mogłoby rodzić wątpliwości, np. w sytuacji gdy statut przewidywałby bez dalszego doprecyzowania, że uprawnienia osobiste przysługują akcjonariuszowi na lat 10; powstałby problem czy po ponownym nabyciu akcji termin 10 lat liczy się od nowa, czy też należy odliczyć okres uprzedniego wykonywania uprawnień). Postanowienie takie należałoby uznać - jako sprzeczne z ustawą - za bezwzględnie nieważne, a wygaśnięcie uprawnień należy wówczas uznać za definitywne. Po zbyciu wszystkich udziałów albo akcji przez uprawnionego postanowienie trzeba uznać za nieistniejące, zaś wygaśnięcie praw za definitywne27. Na gruncie regulacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wskazuje się, że w przypadku zbycia wszystkich udziałów uprzywilejowanie osobiste wygasa, co jest bezpośrednią konsekwencją wygaśnięcia stosunku członkostwa28, co podkreśla tym samym osobisty charakter tych uprawnień. Konieczne byłoby - w moim przekonaniu - ponowne podjęcie uchwały przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie w celu ponownego przyznania uprawnień, w drodze zmiany umowy albo statutu, z uwzględnieniem art. 246 oraz 415 k.s.h. co do wymaganej większości głosów. Ponadto, wymagana większość kwalifikowana do zmiany umowy lub statutu może być uzależniona od rodzaju przyznawanych uprawnień osobistych. Jeżeli uprawnienia te będą powodowały ograniczenie praw udziałowych pozostałych wspólników albo akcjonariuszy, np. prawo do powoływania członków władz spółki, uchwała wymagałaby zgody wszystkich osób, których to dotyczy (art. 246 § 3 i art. 415 § 3 k.s.h.). Jeżeli natomiast uprawnienie osobiste nie powodowałoby ograniczenia praw udziałowych pozostałych wspólników albo akcjonariuszy, np. szczególny tryb zawiadamiania o odbyciu zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia, wówczas można - moim zdaniem - przyjąć, że uchwała zapadałaby większością głosów wymaganą dla zwykłej zmiany umowy lub statutu, w trybie art. 246 § 1 albo art. 415 § 1 k.s.h.

W literaturze można jednak spotkać stanowisko odmienne, dopuszczające ponowne wykonywanie uprawnień przyznanych akcjonariuszowi w spółce, jeżeli w okresie, w którym nie był on akcjonariuszem, nie dokonano zmiany statutu29. Podobne stanowisko wyrażono na gruncie regulacji spółki z o.o., zgodnie z którym z systemowego punktu widzenia (z uwagi na brak odpowiednika art. 354 k.s.h.), można bronić poglądu, że w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością uprawnienia osobiste byłego wspólnika zachowują aktualność tak długo, jak długo nie zostaną one wykreślone z umowy spółki30. Pogląd taki wyraził również Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w uzasadnieniu wyroku z 22 kwietnia 2004 r., I ACa 158/04 (niepubl.), który przyjął, że wraz z rozliczeniem umowy przewłaszczenia „odżywają” w spółce uprawnienia osobiste wspólnika.

W moim przekonaniu, stanowiska te nie zasługują jednak na aprobatę. Zarówno w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, jak również spółki akcyjnej utrata statusu wspólnika czy akcjonariusza powoduje wygaśnięcie uprawnień. Uprawnienia te mają charakter osobisty w tym znaczeniu, że są związane z osobą wspólnika albo akcjonariusza, stąd dla istnienia tego uprawnienia muszą być spełnione dwie przesłanki łącznie: posiadanie odpowiedniego statusu (wspólnika, akcjonariusza) oraz istnienie stosownego postanowienia umowy albo statutu, określającego dla konkretnego wspólnika albo akcjonariusza zakres jego uprawnień. Utrata statusu wspólnika czy akcjonariusza z jakiegokolwiek powodu np. śmierć, czy zbycie wszystkich udziałów albo akcji, powoduje wygaśnięcie wskazanych w umowie albo statucie uprawnień szczególnych.

Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy w powoływanym uprzednio wyroku z 21 maja 2005 r. (I CK 528/04, OSNC 2006/1/11), w którym przyjął, że powiernicze zbycie przez wspólnika spółki z o.o. wszystkich udziałów powoduje utratę praw przyznanych osobiście.

reklama

Narzędzia przedsiębiorcy

POLECANE

Dotacje dla firm

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

Pomysł na biznes

Eksperci portalu infor.pl

Inspektor Bhp Siedlce

ekspert z zakresu BHP

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »