| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | PRACA W INFOR | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Moja firma > Temat Dnia > Weksel jako zabezpieczenie kontraktu

Weksel jako zabezpieczenie kontraktu

Weksel to papier wartościowy, w którym przedsiębiorca zobowiązuje się bezwarunkowo, że inna osoba dokona na rzecz odbiorcy zapłaty określonej sumy. Od trasowanego należy odróżnić weksel własny, w którym wystawca bezwarunkowo przyrzeka, że sam zapłaci odbiorcy. Najważniejszą zaletą weksla jest możliwość szybkiego uzyskania nakazu zapłaty i wszczęcia egzekucji przeciw dłużnikowi.


Weksel opiera się na schemacie przekazu - jest to konstrukcja, polegająca na uproszczeniu stosunków między trzema kontrahentami przez ominięcie jednego z nich i spełnienie świadczenia do rąk trzeciego ze zwolnieniem pozostałych. Świadczenie osoby trzeciej (przekazanego), upoważnia tym samym odbiorcę do przyjęcia, a przekazanego do spełnienia świadczenia na rachunek przekazującego. Inną bardzo ważną cechą weksla, z którą związana jest jego popularność w obrocie jest abstrakcyjność, co oznacza że ważność i skuteczność dokumentu nie jest pochodną jakichkolwiek czynności prawnych, a zapłata nie może być uzależniona od tych czynności lub warunków. Ujmując rzecz prościej - jeśli płacimy wekslem za towar, a okaże się, że np. umowa sprzedaży jest nieważna i tak trzeba spłacić zadłużenie wekslowe. Sądy niekiedy jednak odchodzą od tak bezwzględnych regulacji na rzecz racjonalizacji relacji między przedsiębiorcami.

PRZYKŁAD

Spółka jawna wystawiła weksel własny na kwotę 50 000 zł. W międzyczasie doszło do przejęcia długu przez inną firmę. Co prawda weksel jest zobowiązaniem abstrakcyjnym (oderwanym od stosunku podstawowego), jednak w takim wypadku wystawca może wobec remitenta zgłaszać zarzut, że jego dług wynikający ze stosunku podstawowego został przed wydaniem nakazu zapłaty przejęty przez osobę trzecią. Podlegającym uwzględnieniu zarzutem osobistym jest również zarzut przejęcia długu ze stosunku podstawowego (wyrok SN z 27 kwietnia 2001 r. sygn. akt III CKN 341/2000, Biuletyn SN z 2001 r. nr 12, str. 8).

Wekslem jest tylko taki dokument, który zawiera bezwarunkowe przyrzeczenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej. Bezwarunkowość wyraża się niemożnością obwarowania zapłaty jakimikolwiek zdarzeniami przyszłymi i niepewnymi. Nie każdy dopisek jest jednak warunkiem w znaczeniu prawnym. Jak wskazał SN w wyroku z 20 września 2001 r. (sygn. akt II CKN 271/99, OSNC z 2002 r. nr 6, poz. 76): informacja o tym, jakie świadczenie otrzymał wystawca weksla od wekslobiorcy za wręczony mu weksel, nie narusza zakazu dokładania warunku przewidzianego w art. 101 pkt 2 prawa wekslowego. Można zatem bez obawy zamieścić na wekslu odpowiednią adnotację (np. „za pobrany sprzęt komputerowy”), z tym zastrzeżeniem, że będzie ona miała raczej informacyjny charakter. Weksel jest papierem wartościowym na zlecenie, co oznacza, że może być zbyty w drodze specjalnego oświadczenia - indosu. Oprócz tego istnieją jeszcze papiery wartościowe na okaziciela (np. czek na okaziciela) - zbywane przez wręczenie oraz papiery imienne (np. akcje imienne) - zbywane w drodze i ze skutkami zwykłego przelewu. Aby weksel był ważny, musi zawierać:

• nazwę „weksel” w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono,

• bezwarunkowe polecenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej,

• nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata),

• oznaczenie terminu płatności,

• oznaczenie miejsca płatności,

• nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana,

• oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla,

• podpis wystawcy weksla.

PRZYKŁAD

Wystawca weksla podpisał się w imieniu spółki z o.o. (jednoosobowa reprezentacja wynika z KRS) samym nazwiskiem, a w dodatku podpis nie jest zbyt czytelny. Taki podpis kreuje jednak ważne zobowiązanie wekslowe, o ile da się zinterpretować jako znak identyfikujący określoną, podpisaną na wekslu osobę. W obrocie warto jednak z przyczyn ostrożnościowych zadbać o pełny i czytelny podpis.

Zapłatę weksla można zabezpieczyć poręczeniem wekslowym (aval, od a valle - z przodu) co do całości sumy wekslowej lub co do jej części. Poręczenie może dać osoba trzecia lub nawet osoba podpisana na wekslu. Umieszcza się je na wekslu albo na przedłużku i oznacza się wyrazem „poręczam” lub innym zwrotem równoznacznym (ręczę, per aval); podpisuje je poręczyciel. Sam podpis na przedniej stronie weksla uważa się za udzielenie poręczenia, wyjąwszy sytuację, gdy jest to podpis wystawcy lub trasata. Poręczenie powinno wskazywać, za kogo je dano (w braku takiej wskazówki uważa się, że udzielono go za wystawcę). Z kolei art. 32 prawa wekslowego statuuje zasadę, zgodnie z którą poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten, za kogo poręczył. Zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny z wyjątkiem wady formalnej. Co do zasady poręczenie nie może być ograniczone do określonej daty ani skutecznie cofnięte (nawet gdy dotyczy ono weksla niezupełnego). Jak wskazał SN w wyroku z 24 października 2003 r. (sygn. akt III CK 35/02; niepublikowany): ograniczenie odpowiedzialności poręczyciela wekslowego dla swej skuteczności wobec wierzyciela wekslowego musi wynikać nie tylko z deklaracji wekslowej lub porozumienia między wierzycielem a poręczycielem, ale przede wszystkim z treści weksla. Poręczyciel powinien bowiem na wekslu zaznaczyć ograniczenie udzielonego poręczenia wekslowego. Jak zatem widzimy, sytuacja poręczyciela nie jest godna pozazdroszczenia, bowiem weksel „żyje własnym życiem” i zobowiązanie wobec wierzyciela również. Co gorsza nie można go już cofnąć. Istnieje jednak wąska ścieżka do zrzucenia odpowiedzialności. Można powołać się na podstęp głównego dłużnika, który nie mając od razu zamiaru płacić, wprowadził poręczyciela w błąd. Zgodnie bowiem z wyrokiem SN z 10 października 2000 r. (sygn. akt V CKN 98/00, OSNC z 2001 r. nr 6, poz. 88): przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 10, 17 i 30-32 prawa wekslowego, należy zauważyć, że jego istota sprowadza się do przyjęcia tezy, iż poręczyciel wekslowy w ogóle nie może odwołać poręczenia wekslowego, także w odniesieniu do weksla in blanco. (...) Jeżeli jednak podstęp istnieje po stronie remitenta, to nie sposób wykluczyć zastosowania art. 88 k.c., czyli złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych złożonego oświadczenia w postaci udzielonego poręczenia. Podobnie należy ocenić podstęp wystawcy (weksel własny) lub trasata (trasowany), czyli osoby, która ma płacić. Jak technicznie wygląda wykorzystanie takiej wady? Otóż trzeba zaskarżyć nakaz zapłaty (w ciągu dwóch tygodni od doręczenia wnieść zarzuty) i powołać w tym piśmie wszystkie towarzyszące poręczeniu okoliczności, które mogłyby wskazywać na podstępny charakter działania dłużnika głównego. Przysługują przy tym wszystkie środki dowodowe (od świadków, przez dokumenty i opinię biegłych). Gdyby jednak i ta droga okazała się nieskuteczna, pozostaje zapłacić (odpowiedzialność poręczyciela i dłużnika jest bowiem solidarna), a potem wystąpić z roszczeniem regresowym w postępowaniu nakazowym.

ZAPAMIĘTAJ

Poręczyciel wekslowy, który zapłacił weksel, nabywa prawa wynikające z weksla przeciw osobie, za którą poręczył, i przeciw tym, którzy wobec tej osoby odpowiadają.

W praktyce na dokumencie weksla można spotkać liczne klauzule, które modyfikują pierwotne zobowiązanie wystawcy. Do najpopularniejszych należą:

1. Klauzula „bez obligu” - jeżeli indosant zamieści na wekslu obok indosu klauzulę „bez obligu” lub „bez odpowiedzialności”, jego zobowiązanie do zapłaty sumy wekslowej, w przypadku gdyby dłużnik główny lub któryś z jego poprzedników nie zaspokoił wierzyciela, nie powstaje.

2. Klauzula „nie na zlecenie” - jest to zakaz zbywania weksla przez indos. Jeśli wystawca nie chce zezwolić na puszczanie weksla w obieg, może zakazać indosowania przez wpisanie takiego zastrzeżenia. Takie postawienie sprawy umożliwia wykup tylko w sytuacji przedstawienia go przez osobę, na rzecz której jest wystawiony.

3. Klauzula „bez protestu” lub „bez kosztów” - protest to dokument notarialny będący stwierdzeniem faktu i daty niezapłacenia weksla. Klauzula ta oznacza, iż w przypadku niezapłacenia weksla nie ma konieczności sporządzania protestu; inaczej mówiąc zwalnia posiadacza od protestu z powodu nieprzyjęcia lub niezapłacenia, jako warunku zwrotnego poszukiwania.

4. Domicyl - polega na wskazaniu na wekslu osoby (nie biorącej udziału w obrocie), u której weksel jest płatny. Najczęściej w tej roli występuje bank wystawcy.

5. Adres w potrzebie - polega na wpisaniu w dokumencie weksla (zazwyczaj pod danymi trasata) słów „w potrzebie do pana... ”, co umożliwia zastąpienie trasata przez wyręczyciela przy przedstawieniu weksla do zapłaty.

6. Zastrzeżenie odsetek - oprocentowanie sumy wekslowej może zastrzec jedynie wystawca weksla. Jest to możliwe tylko w przypadku weksli płatnych za okazaniem i w pewien czas po okazaniu. Klauzula odsetkowa jest skuteczna, gdy określa stopę odsetek. Nie wystarczy napisać „z ustawowymi odsetkami”, lecz należy oznaczyć ich dokładną stopę pod rygorem uznania klauzuli za nienapisaną.

7. Klauzula „waluty” - to określenie, co wystawca otrzymał lub ma otrzymać od remitenta w zamian za weksel. Może wyrażać się zwrot, „wartość w towarze otrzymałem” lub „gotówkę otrzymałem”. Gdy nie doszło jeszcze do zapłaty, klauzula może brzmieć „waluta w oczekiwaniu”.

W praktyce często spotykanym sposobem zabezpieczenia jest wekselin blanco (niezupełny). Podpis złożony na takim wekslu uprawnia wierzyciela do wpisania w nim dowolnej kwoty, a to może rodzić ryzyko, że np. zbędzie on weksel i po nadejściu terminu płatności nabywca przedstawi dokument do zapłaty. Zobowiązanie ucieleśnione w wekslu żyje bowiem własnym życiem, a specyfika obrotu polega właśnie na tym, że może być on przeniesiony na inną osobę. Trzeba zatem zapłacić posiadaczowi, przedtem sprawdzając jeszcze autentyczność i poprawność dokumentu. Zgodnie z prawem wekslowym będzie uważany za prawnego posiadacza, kto ma weksel i wykaże prawo swoje nieprzerwanym szeregiem indosów, chociażby ostatni indos był in blanco (przekreślone indosy uważa się za nieistniejące). Innymi słowy, trzeba sprawdzić, czy posiadacz jest wymieniony w ostatnim indosie, chyba że został on dokonany in blanco.

Określenie okoliczności uprawniających do wypełnienia powinna zawierać deklaracja, w której zostaną wpisane brakujące elementy - suma zobowiązania, data wystawienia i termin zapłaty. Jej istnienie może też ułatwić odparcie ewentualnych zarzutów wystawcy, że weksel został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem. Jeżeli weksel in blanco został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem, nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Dotyczy to jednak w zasadzie dalszego posiadacza, a zatem indosatariuszy (nabywców), a nie remitenta (osoby, na której rzecz zapłata ma nastąpić). Warto wiedzieć, że w następstwie wypełnienia weksla in blanco zgodnie z porozumieniem powstaje zobowiązanie osoby podpisanej na wekslu (wręczającej dokument) o treści określonej w tekście powstałym na skutek wypełnienia. Odbiorca weksla in blanco uzyskuje zatem z mocy porozumienia uprawnienie do wykreowania (przez podejmowane we własnym imieniu działanie) zobowiązania osoby, która złożyła podpis.

Dłużnik ma możliwość podnoszenia zarzutu wypełnienia weksla in blanco nieprawidłowo. Fakt ten jednak nie oznacza, że w takim wypadku osoba, która wręczyła weksel (także poręczyciel), nie jest w ogóle zobowiązana wekslowo. Przyjąć należy, że w takiej sytuacji odpowiedzialność dłużnika istnieje w takich granicach, w jakich odpowiadałby w razie prawidłowego wypełnienia dokumentu. Na takim stanowisku stanął też SN w wyroku z 26 stycznia 2001 r. (sygn. akt II CKN 25/00, OSNC z 2001 r. nr 7-8, poz. 117), w którym stwierdzono: w wyniku wypełnienia weksla in blanco częściowo niezgodnie z porozumieniem na niekorzyść osoby na nim podpisanej, osoba ta może stać się zobowiązana wekslowo w granicach, w których tekst weksla odpowiada porozumieniu (deklaracji wekslowej).

reklama

Narzędzia przedsiębiorcy

POLECANE

Dotacje dla firm

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

Pomysł na biznes

Eksperci portalu infor.pl

Maciej Dyja

Ekspert w zakresie giełdy i rynków kapitałowych.

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »