| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | PRACA W INFOR | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Moja firma > Temat Dnia > Zakwestionowanie umowy o pracę przez ZUS

Zakwestionowanie umowy o pracę przez ZUS

ZUS może podważyć umowę o pracę jako źródło podlegania ubezpieczeniom społecznym, mimo że została zawarta umowa, a pracodawca opłacał należne składki na ubezpieczenia pracownika, gdy w rzeczywistości nie występują cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Tytuł do ubezpieczeń społecznych powstaje bowiem tylko wtedy, gdy stosunek pracy jest realizowany w rzeczywistości.


Do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia należy wykazać istnienie stosunku prawnego, który jest tytułem do ubezpieczenia. Takim tytułem jest m.in. stosunek pracy. Nawiązanie stosunku pracy poświadcza pisemna umowa o pracę. Jednak informacje zawarte w tym dokumencie nie stanowią dla ZUS niepodważalnego dowodu na istnienie stosunku pracy. W razie powstania wątpliwości co do faktycznego nawiązania stosunku pracy ZUS ma prawo przeprowadzić w tej sprawie kontrolę.

Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem i za wynagrodzeniem. Te trzy wymienione cechy decydują o istnieniu stosunku pracy. Jedna strona deklaruje zatem wolę świadczenia pracy, natomiast druga - stworzenie stanowiska pracy i zapewnienie świadczenia pracy za wynagrodzeniem.

ZUS może podważyć umowę o pracę jako źródło podlegania ubezpieczeniom społecznym, mimo że została zawarta umowa, a pracodawca opłacał należne składki na ubezpieczenia pracownika, gdy w rzeczywistości nie występują cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Tytuł do ubezpieczeń społecznych powstaje tylko wtedy, gdy stosunek pracy jest realizowany w rzeczywistości.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że nie może być tolerowana sytuacja, w której osoba zainteresowana uzyskaniem świadczeń z ubezpieczenia społecznego, do których nie ma tytułu, wytwarza z pomocą płatnika składek dokumenty służące wyłącznie do tego celu. Z tego powodu Sąd Najwyższy uznaje za niedopuszczalne akceptowanie nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych przy zawieraniu umów o pracę na stosunkowo krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienia do świadczenia, a szczególnie ustalania wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania naliczonych od takiej podstawy świadczeń (por. wyrok SN z 18 października 2005 r., sygn. akt II UK 43/05, niepubl).

Podejrzenie przez ZUS, że umowa została zawarta fikcyjnie, wyłącznie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, zwykle ma miejsce w kilku charakterystycznych sytuacjach.

Najczęściej takie podejrzenie zachodzi wówczas, gdy umowa o pracę zostanie zawarta z kobietą w ciąży w okresie bezpośrednio poprzedzającym termin porodu lub w okresie stwierdzenia niezdolności do pracy wynikającej z dolegliwości związanych z ciążą. Często kwestionowane są również umowy zawarte z pracownikami, którzy w niedługim czasie po zawarciu umowy o pracę korzystają z długotrwałych zwolnień lekarskich. Równie często ZUS podważa umowy zawarte w okresie bezpośrednio poprzedzającym wystąpienie wypadku przy pracy, co rodzi podejrzenie, że wypadek nie miał związku z zatrudnieniem, zaś faktyczne zawarcie umowy nastąpiło po wystąpieniu wypadku. Umowy, które ZUS kontroluje i czasem podważa, to również umowy zawierane z pracownikami, którym brakuje okresu zatrudnienia niezbędnego do uzyskania świadczeń emerytalnych lub rentowych. Znaczną liczbę kontrolowanych umów stanowią też umowy zawarte z pracownikami, którzy zaraz po zawarciu stosunku pracy korzystają z urlopu wychowawczego.

PRZYKŁAD

Pracodawca zgłosił do ubezpieczenia pracownika, wskazując jako podstawę do ubezpieczeń umowę o pracę na czas nieokreślony zawartą w niedzielę 31 stycznia 2010 r. Jednocześnie zgłoszono, że 1 lutego 2010 r., w godzinach porannych, doszło do wypadku przy pracy, w wyniku którego ten pracownik złamał nogę i stał się niezdolny do pracy. ZUS może taką umowę uznać za pozorną, zawartą wyłącznie w celu uzyskania wypłaty jednorazowego odszkodowania i zasiłku chorobowego.

Jeśli wystąpiła jedna ze wskazanych wyżej okoliczności, szczególnie często ZUS kontroluje osoby zatrudnione u członków swojej rodziny. Fakt ten dodatkowo powoduje podejrzenie fikcyjności zatrudnienia.

Oczywiście, nie w każdym z tych przypadków umowa o pracę jest uznawana przez ZUS za nieważną. ZUS podważa istnienie stosunku pracy, jeśli ustali, że mimo zawarcia formalnej umowy o pracę nie nastąpiło nawiązanie stosunku pracy, ponieważ praca nie była świadczona lub nie były realizowane inne elementy stosunku pracy.

ZUS może podważyć umowę o pracę na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest wykazanie, że umowa miała charakter pozorny. Drugim sposobem jest wykazanie, że umowa została zawarta w celu obejścia prawa lub jest ona niezgodna z zasadami współżycia społecznego. Każde z tych ustaleń prowadzi do stwierdzenia nieważności umowy.

Jeśli ZUS ustali, że nastąpiło zgłoszenie pracownika do ubezpieczeń społecznych, mimo że nie istniał stosunek pracy, wydaje decyzję o niepodleganiu przez pracownika ubezpieczeniom.

Może się zdarzyć, że ZUS zakwestionuje tylko część umowy, np. w zakresie dotyczącym wynagrodzenia. Ma to miejsce w sytuacji, gdy ZUS uzna, że strony ważnej umowy o pracę ustaliły w niej korzystniejsze warunki tylko na potrzeby uzyskania w przyszłości świadczeń z ubezpieczenia społecznego przez pracownika.

Pozorną umowę o pracę charakteryzują elementy, które muszą wystąpić łącznie:

1) oświadczenia pracodawcy i pracownika muszą być złożone wzajemnie, a pracodawca i pracownik muszą zgadzać się na dokonanie czynności prawnej jedynie dla pozoru,

2) strony nie chcą, aby powstały skutki prawne, jakie zwykle prawo łączy z zawarciem umowy o pracę - oznacza to, że pracownik nie zamierza świadczyć pracy, a pracodawca nie chce wypłacać mu wynagrodzenia,

3) rzeczywistym zamysłem stron jest stworzenie pozorów realizacji stosunku pracy w taki sposób, aby towarzyszące temu okoliczności miały na celu wprowadzenie ZUS w błąd,

4) celem umowy jest doprowadzenie do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego przez pracownika.

Aby wykazać, że umowa nie miała charakteru pozornego, strony umowy o pracę kwestionowanej przez ZUS muszą przede wszystkim udowodnić, że pracownik w chwili zawarcia umowy miał wolę świadczenia pracy, a pracodawca chciał tę pracę przyjmować. Konieczne jest również udowodnienie, że praca była w rzeczywiści wykonywana przez pracownika. Pracodawca może to wykazać za pomocą każdego dowodu, w tym zeznań świadków lub dokumentów poświadczających wykonywanie pracy (np. faktur lub dokumentów przyjęcia lub wydania towaru podpisanych przez pracownika).

Przedstawienie przelewów lub pokwitowań odbioru wynagrodzenia, podpisanych list obecności czy opłacenia składek na ubezpieczenia społeczne nie jest wystarczającym dowodem na potwierdzenie, że umowa o pracę nie była pozorna. ZUS przyjmuje, że strony, które chcą upozorować istnienie stosunku pracy, nie ograniczają się zwykle do sporządzenia fikcyjnego dokumentu umowy. Aby uwiarygodnić istnienie stosunku pracy, często fabrykują dokumenty potwierdzające naliczenie i przekazanie wynagrodzenia za pracę oraz obecność pracownika w pracy.

Jeśli jednak pracodawca przedstawi ZUS lub sądowi inne wiarygodne dowody, potwierdzające, że umowa nie została zawarta dla pozoru, to również listy płac i obecności stanowią istotny argument, że praca była faktycznie świadczona.

PRZYKŁAD

Właścicielka baru zgłosiła do ubezpieczeń społecznych kelnerkę na podstawie umowy o pracę zawartej 1 października 2009 r. z miesięcznym wynagrodzeniem w wysokości 2500 zł. Miesiąc po zawarciu umowy o pracę pracownica zaczęła korzystać ze zwolnienia lekarskiego wystawionego na czas niezdolności do pracy przypadającej w okresie ciąży.

W czasie kontroli ZUS ustalił, że pracownica dowiedziała się o ciąży i o prawdopodobnych kłopotach z jej donoszeniem jeszcze przed zatrudnieniem (tj. 15 września 2009 r.). Przed jej zatrudnieniem, przez cały sezon letni w barze nie był zatrudniony żaden pracownik, mimo że w tym czasie bar osiąga najwyższe obroty. Ponadto na miejsce chorej pracownicy właścicielka baru nikogo nie zatrudniła.

W postępowaniu kontrolnym ZUS nie przedstawiono żadnego dowodu na potwierdzenie rzeczywistego świadczenia pracy przez tę osobę, poza umową o pracę, zgłoszeniem do ubezpieczeń oraz potwierdzeniem wypłacenia wynagrodzenia i opłacenia należnych składek na jej ubezpieczenia. W tym przypadku ZUS ma podstawy do uznania umowy za pozorną. Pracodawczyni nie miała bowiem potrzeby zatrudnienia pracownicy, a pracownica już w chwili zawarcia umowy była świadoma, że nie będzie mogła świadczyć pracy.

W wyroku z 5 października 2006 r. Sąd Najwyższy orzekł, że pozorność umowy o pracę ma miejsce nie tylko wówczas, gdy mimo jej zawarcia praca w ogóle nie jest świadczona, ale również wtedy, gdy jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę (sygn. akt I UK 324/06, M.P.Pr. 2008/1/40).

PRZYKŁAD

Matka i córka prowadziły w tym samym budynku zakłady fryzjerskie. Obie nie zgłosiły się do ubezpieczeń jako osoby prowadzące działalność. Każda z nich zatrudniła drugą jako pracownicę, aby obniżyć wysokość składek płaconych na ubezpieczenia społeczne. Żadna nie wykonywała jednak pracy w warunkach podporządkowania ani nie wypłacała drugiej stałego wynagrodzenia wynikającego z umowy. Obydwie umowy o pracę ZUS może uznać za pozorne. Nawet jeśli pewne czynności były rzeczywiście wykonywane, to była to wzajemna pomoc przedsiębiorców świadczona na podstawie umowy cywilnoprawnej. Obie osoby powinny się zgłosić do ubezpieczeń z tytułu prowadzenia działalności.

Jeśli ZUS ustali, że pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca przyjmował to świadczenie, to umowy nie można uznać za pozorną. W określonych okolicznościach ZUS może jednak uznać, że zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2001 r., sygn. akt II UKN 258/00, OSNAPiUS 2002 nr 21, poz. 527).

Czynności, które mają na celu obejście ustawy, to czynności tylko pozornie zgodne z ustawą. W rzeczywistości zmierzają one do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest zakazane przez ustawę.

Próba obejścia przepisów ubezpieczeniowych odbywa się w ten sposób, że pracodawca zawiera z pracownikiem umowę o pracę, zaś pracownik przynajmniej w pewnym zakresie pracę wykonuje. W rzeczywistości jednak czynności wykonywane przez pracownika nie służą uzyskaniu wynagrodzenia, a pracodawca nie liczy na wykonywanie pracy przez pracownika. Wyłącznym celem obydwu stron jest to, aby pracownik uzyskał świadczenie z ubezpieczenia społecznego Udowodnienie nieważności umowy o pracę z tej przyczyny nie jest łatwe, ponieważ na zewnątrz wydaje się, że pracownik świadczy pracę.

Ustalenie, że umowa o pracę została zawarta w celu obejścia prawa, wymaga określenia wszystkich potencjalnych korzyści i obciążeń dla pracownika i pracodawcy wynikających z kwestionowanej umowy o pracę. Z tego powodu, jeśli ZUS postawi pracodawcy zarzut obejścia prawa, pracodawca musi się spodziewać, że zakres okoliczności, jakie będzie badał ZUS, a później sąd ubezpieczeń, będzie znacznie szerszy niż przy zarzucie zawarcia pozornej umowy o pracę.

Jedną z najważniejszych okoliczności, jakie zostają wówczas ustalone, to faktyczne posiadanie przez pracodawcę gospodarczej potrzeby zatrudnienia pracownika. W tym celu mogą być badane:

1) wielkość produkcji lub zakres działalności pracodawcy przed i po zatrudnieniu pracownika,

2) dochody pracodawcy (szczególnie zatrudniającego niewielką liczbę pracowników) pod kątem jego zdolności do wypłacania wynagrodzenia i opłacalności gospodarczej zatrudnienia pracownika,

3) czy po zaprzestaniu pracy przez pracownika na jego miejsce została zatrudniona nowa osoba (co może świadczyć o rzeczywistej potrzebie zatrudnienia).

Jednocześnie jest ustalana możliwość wykonywania umowy przez pracownika, tj.:

1) zdolność pracownika do świadczenia pracy danego rodzaju,

2) kwalifikacje pracownika do zajmowania określonego stanowiska w kontekście jego wykształcenia, przygotowania zawodowego oraz dotychczasowego przebiegu zatrudnienia.

reklama

Narzędzia przedsiębiorcy

POLECANE

Dotacje dla firm

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

Pomysł na biznes

Eksperci portalu infor.pl

Filip Barański

Prawnik, specjalista w zakresie obsługi prawnej podmiotów gospodarczych

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »