| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | PRACA W INFOR | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Moja firma > Temat Dnia > Zakwestionowanie umowy o pracę przez ZUS

Zakwestionowanie umowy o pracę przez ZUS

ZUS może podważyć umowę o pracę jako źródło podlegania ubezpieczeniom społecznym, mimo że została zawarta umowa, a pracodawca opłacał należne składki na ubezpieczenia pracownika, gdy w rzeczywistości nie występują cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Tytuł do ubezpieczeń społecznych powstaje bowiem tylko wtedy, gdy stosunek pracy jest realizowany w rzeczywistości.

Ustalenie potrzeby gospodarczej zatrudnienia pracownika polega również na ocenie wysokości jego wynagrodzenia określonego w umowie w odniesieniu do zajmowanego stanowiska i przeciętnych wynagrodzeń na takim stanowisku. Bardzo istotną kwestią jest również to, w jaki sposób praca w rzeczywistości była świadczona i czy nie miała ona charakteru fikcyjnych, niepotrzebnych czynności.

Przy stawianiu zarzutu obejścia prawa istotne jest również ustalenie, w jaki sposób doszło do zatrudnienia pracownika. Przeciwko możliwości postawienia takiego zarzutu świadczą:

1) brak wcześniejszej znajomości między pracownikiem a pracodawcą,

2) zgłoszenie się pracownika do pracy po ogłoszeniu prasowym czy internetowym,

3) skierowanie osoby do pracy przez urząd pracy lub agencję pośrednictwa pracy.

Jeśli istnieją inne okoliczności, które wskazują na próbę obejścia przepisów, wcześniejsza znajomość między pracodawcą a pracownikiem oraz istniejące między nimi więzy rodzinne lub powinowactwo to dodatkowe argumenty świadczące o nieważności umowy. Znajomość lub więzy rodzinne są jednak okolicznościami, które nie mogą samodzielnie przesądzać o obejściu prawa, ani tym bardziej o pozorności umowy.

PRZYKŁAD

Właściciel firmy transportowej zawarł ze swoim bratankiem umowę o pracę, w której jako zakres obowiązków wskazano załadunek towarów. Wynagrodzenie określono na poziomie wyższym niż pozostałych pracowników zatrudnionych na tym samym stanowisku. Przez pierwsze dwa miesiące pracownik przychodził do pracy, ale powierzano mu drobniejsze prace porządkowe, do których pracodawca nigdy nie zatrudniał żadnego stałego pracownika. Po tym czasie pracownik stał się niezdolny do pracy. ZUS ustalił, że niezdolność do pracy bratanka właściciela firmy wynikała z istniejącego od wielu miesięcy schorzenia kręgosłupa, które uniemożliwiało mu dźwiganie jakichkolwiek ciężarów. Może to świadczyć o zawarciu umowy w celu obejścia prawa.

Sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako motywacja do podjęcia zatrudnienia nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, jeśli stosunek pracy był rzeczywiście realizowany (wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2005 r., sygn. akt I UK 236/04, OSNP 2006, nr 1-2, poz. 28).

PRZYKŁAD

Pracownica w 2. miesiącu ciąży postanowiła zatrudnić się, aby otrzymać zasiłek macierzyński. Pracodawca wiedział o jej ciąży, ale potrzebował pracownicy na 8 miesięcy i na taki czas ją zatrudnił z wynagrodzeniem w wysokości porównywalnej z wynagrodzeniami innych pracowników na tym samym stanowisku. Pracownica wykonywała swoje obowiązki do porodu. W tym przypadku nie można postawić stronom zarzutu obejścia prawa.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednak, że mimo braku podstaw do uznania czynności prawnej za nieważną ze względu na zamiar obejścia ustawy cała ta czynność może być oceniana w płaszczyźnie zgodności jej celu z zasadami współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2006 r., sygn. akt I UK 168/05, OSNP 2007/5-6/79). Ocenie sądu może bowiem podlegać to, czy w konkretnych okolicznościach nie doszło do naruszenia zasady równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, zasady solidaryzmu ubezpieczeń społecznych, zasady ochrony interesów i niepokrzywdzenia innych ubezpieczonych, zasady nieuprawnionego nieuszczuplania środków funduszu ubezpieczeń społecznych oraz wszelkie elementarne zasady uczciwego obrotu prawnego. Sąd Najwyższy uznaje np. za niezgodne z zasadami współżycia społecznego zawarcie formalnej umowy o pracę nakładczą, które nie miało na celu rzeczywistej realizacji wynikających z niej zobowiązań, ale było nakierowane wyłącznie na skorzystanie z możliwości wyboru tytułu ubezpieczenia społecznego, związanego z opłacaniem zaniżonych składek (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2008 r., sygn. akt III UK 74/07).

Naruszenia zasad współżycia upatruje się w orzecznictwie głównie w omijaniu obowiązku opłacania składek w należnej wysokości lub zamiaru uzyskania zawyżonych świadczeń. Przykładem takiego postępowania jest osoba, która po długim okresie prowadzenia działalności w ramach samozatrudnienia w korporacji zatrudnia się na podstawie umowy o pracę w tej korporacji. Ma do tego prawo, bo jej czynności mogą być wykonywane na podstawie umowy o pracę lub samozatrudnienia. W takim przypadku trudno będzie więc udowodnić obejście prawa. Jeśli jednak dotyczy to np. kobiety w ciąży, która dzięki temu może uzyskać kilkakrotnie wyższy zasiłek chorobowy/macierzyński, to można uznać, że umowa była niezgodna z zasadami współżycia społecznego. Jednak dość ciężko jest odróżnić tę sytuację od próby obejścia prawa. Najczęściej zasady te znajdują zastosowanie przy zawyżaniu wynagrodzeń, np. nagród, w celu podwyższenia wysokości zasiłku (co omawiamy szczegółowo niżej).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że ustalenie w umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia za pracę, które stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, może być w konkretnych okolicznościach uznane za nieważne. Może być bowiem uznane za dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego przez świadome osiąganie korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu.

W konsekwencji za nieważne mogą zostać uznane jedynie uzgodnienia stron umowy dotyczące wynagrodzenia za pracę, przy zachowaniu ważności pozostałych postanowień umownych (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 19 maja 2009 r., sygn. akt III UK 7/09).

ZUS może zakwestionować zapisy umowy dotyczące wynagrodzenia pracownika, gdy wynagrodzenie to zostało ustalone:

1) w oderwaniu od zakresu obowiązków, odpowiedzialności, kwalifikacji, wkładu pracy pracownika,

2) w dysproporcji do wynagrodzeń pozostałych pracowników zatrudnionych na porównywalnych (równorzędnych lub wyższych) stanowiskach oraz w dysproporcji do wcześniejszego wynagrodzenia tego samego pracownika,

3) ze względu na przynależność do rodziny pracodawcy lub kręgu jego znajomych.

Gdy ZUS ustali nieważność umowy o pracę tylko w części dotyczącej ustalenia wygórowanego wynagrodzenia, wydaje decyzję ustalającą, że podstawą wymiaru składek było wynagrodzenie w kwocie niższej, najczęściej takiej, jak otrzymywana przez pozostałych pracowników zatrudnionych na podobnych stanowiskach. Skutkiem tego jest obniżenie kolejnymi decyzjami wszystkich świadczeń wypłacanych ubezpieczonemu.

PRZYKŁAD

Pracodawca od 6 miesięcy zatrudniał córkę swojej przyjaciółki w sklepie za wynagrodzeniem 1500 zł (w tej samej wysokości co inne pracownice). Gdy zaszła ona w ciążę, na mocy porozumienia stron wysokość jej wynagrodzenia została podwyższona do 3500 zł, a po powrocie z urlopu macierzyńskiego ponownie obniżono jej wynagrodzenie do 1500 zł. Na tej podstawie ZUS może uznać umowę o pracę za nieważną w zakresie podwyższającym wynagrodzenie. Może ustalić, że podstawą wymiaru składek w całym okresie zatrudnienia była kwota 1500 zł i obniżyć wysokość wypłaconego już zasiłku macierzyńskiego (nakładając na ubezpieczoną obowiązek zwrotu nadpłaconych kwot).

Po wydaniu przez ZUS decyzji o niepodleganiu przez pracownika ubezpieczeniom społecznym, pracodawca i pracownik mają miesiąc na złożenie odwołania do sądu okręgowego właściwego ze względu na ich miejsce zamieszkania (siedziby) za pośrednictwem ZUS. Odwołujący się powinien wskazać dowody przemawiające za tym, że umowa o pracę była faktycznie realizowana, przede wszystkim świadków oraz wszelkie możliwe dokumenty.

W postępowaniu przed sądem należy spodziewać się, oprócz badania okoliczności, o których była mowa wcześniej, że szczególnie skrupulatnie zostanie zbadana pełna dokumentacja lekarska pracownika, w tym czas powstania schorzeń i ich istnienie przed zawarciem umowy o pracę. Jeśli postępowanie będzie dotyczyć ciężarnej kobiety, sąd ustali, opierając się na dokumentacji lekarskiej, datę zajścia w ciążę i to, czy wiedziała o ciąży przed zawarciem umowy o pracę. W przypadku podejrzenia zawarcia umowy o pracę w celu otrzymania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy szczególnie wnikliwie zbadane zostaną okoliczności wypadku, w tym zgłoszenie lekarzowi przyczyny urazu w karcie chorobowej, a także możliwość powstania danego uszkodzenia ciała w okolicznościach przedstawionych jako przyczyna wypadku.

PRZYKŁAD

ZUS wydał decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym przez okres 6 miesięcy jedynemu pracownikowi małego zakładu ślusarskiego. Decyzję uzasadnił tym, że umowa była pozorna, a jej rzeczywistym celem było wykazanie stażu potrzebnego do uzyskania prawa do emerytury przez pracownika. W postępowaniu prowadzonym przez ZUS pracodawca przedstawił tylko listy wypłat przekazywanych gotówkowo i listy obecności. Po odwołaniu się do sądu wykonywanie pracy potwierdzili dodatkowo świadkowie zatrudnieni w sklepie sąsiadującym z zakładem ślusarskim. Pracodawcy udało się ponadto uzyskać zapisy z kamer firmy ochroniarskiej monitorującej teren przed zakładem, potwierdzające codzienne wykonywanie pracy przez zatrudnionego. Dowody te pozwolą podważyć zasadność decyzji ZUS.

Prawomocne orzeczenie sądu o braku podstawy do podlegania przez daną osobę pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu stanowi podstawę do pozbawienia jej prawa do wszystkich wynikających z tego tytułu świadczeń (np. zasiłków) i zobowiązania jej do zwrotu świadczeń już otrzymanych.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Podstawa prawna:

• ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn.zm.),

• ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 z poźn.zm.),

• ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn.zm.).

reklama

Narzędzia przedsiębiorcy

POLECANE

Dotacje dla firm

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

Pomysł na biznes

Eksperci portalu infor.pl

nazwa.pl

Usługodawca w zakresie rejestracji domen i usług hostingowych

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »