Przepisy prawne regulujące kwestię dochodzenia roszczeń w sporach pomiędzy przedsiębiorcami przewidują szereg instytucji mających na celu usprawnienie postępowania sądowego. Instytucje te zostały zasadniczo zamieszczone w dziale IVa tytułu VII księgi pierwszej części pierwszej ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm, cyt. w dalszej części niniejszego artykułu jako "k.p.c.").

Niezależnie od instytucji procesowych, polskie prawo przewiduje także instytucje prawnomaterialne, których celem jest wzmocnienie pozycji jednej ze stron stosunku zobowiązaniowego, a mianowicie wierzyciela - i to niezależnie od tego, czy posiada on status przedsiębiorcy. Taką właśnie instytucją jest weksel.

Weksel to papier wartościowy o treści i skutkach określonych przepisach prawa, czyli w ustawie z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37 poz. 282, cyt. dalej jako "prawo wekslowe"). Weksel jest dokumentem stwierdzającym wierzytelność pieniężną. Sam weksel jest źródłem uprawnienia, które jest inkorporowane w treści dokumentu (weksla). Wystawienie weksla zgodnie z przepisami prawa wekslowego tworzy zobowiązaniowy stosunek wekslowy, w którym występują, jak w każdym stosunku zobowiązaniowym, wierzyciele i dłużnicy. Najprościej rzecz ujmując dłużnikiem wekslowym jest wystawca weksla, trasat, który przez akcept weksla stał się jego akceptantem (art. 21-29 prawa wekslowego), poręczyciel (awalista - art. 30-32 prawa wekslowego) oraz indosant (żyrant - art. 11-20 prawa wekslowego).

Prawo wekslowe wyróżnia dwa rodzaje weksli:

- weksel trasowany (w którym wystawca weksla poleca trasatowi zapłacenie remitentowi określonej sumy pieniężnej)

- weksel własny (w którym wystawca weksla przyrzeka remitentowi zapłatę określonej sumy pieniężnej)

Ze względu na termin płatności weksla wyróżnia się weksle płatne:

- za okazaniem;

- w pewien czas po okazaniu;

- w pewien czas po dacie;

- w oznaczonym dniu.

W obrocie wekslowym w Polsce najbardziej rozpowszechniony jest weksel własny płatny w oznaczonym dniu i tego rodzaju weksla dotyczy niniejszy arykuł.

Weksel jest dokumentem ściśle sformalizowanym. Dla ważności weksla prawo wekslowe wymaga łącznego zaistnienia wszystkich składników treści weksla. Weksel nie musi być wystawiony na urzędowym blankiecie wekslowym. Można go wystawić na zwykłej kartce papieru. Jednakże w praktyce weksle niemal zawsze są wystawiane na urzędowych blankietach wekslowych z nadrukiem odpowiedniej opłaty skarbowej. Blankiety te stanowią jednocześnie wzór ułatwiający wypełnienie dokumentu. Od dnia 1 stycznia 2007 r. od weksli nie uiszcza się opłaty skarbowej. Prawo wekslowe przewiduje siedem obligatoryjnych elementów (składników treści) weksla własnego (art. 101 prawa wekslowego). Brak któregokolwiek obligatoryjnego elementu co do zasady pociąga za sobą nieważność weksla. Nie dotyczy to jednak braku terminu płatności, miejsca płatności i miejsca wystawienia weksla. W tych przypadkach uzupełnienie treści weksla następuje w drodze domniemań prawnych wynikających z art. 102 prawa wekslowego. Kolejność poszczególnych elementów treści weksla nie ma decydującego znaczenia, wystarczy, aby wszystkie te elementy w wekslu się znalazły. Weksel może oczywiście zawierać także inne "dodatki" (klauzule wekslowe), które nie należą do jego ustawowych części składowych. Najbardziej popularną klauzulą wekslową jest klauzula domicyliatu, o czym będzie mowa w dalszej części niniejszego artykułu.

Pomimo daleko posuniętego formalizmu, którym nacechowane są wszystkie instytucje prawa wekslowego, należy zauważyć, że błędy ortograficzne nie pozbawiają danego dokumentu cech weksla. Jak stwierdził Sąd Najwyższy "o wykładni treści weksla decyduje logiczne pojmowanie całości tekstu weksla, a nie literalne znaczenie poszczególnych słów tekstu i zachowanie reguł gramatyki. Nie można zatem uznawać weksla za nieważny z powodu błędów ortograficznych lub gramatycznych lub z powodu użycia niewłaściwego wyrazu lub niewłaściwej formy gramatycznej, jeżeli całość tekstu weksla nie pozostawia wątpliwości, że jest on zgodnym z przepisami prawa wekslowego i zwyczajami w obrocie wekslowym zobowiązaniem wekslowym." (orzeczenie SN z dnia 28 czerwca 1935 r., C III 231/34, PPH 1936, poz. 1465; z nowszego orzecznictwa por. orzeczenie SN z dnia 23 kwietnia 1993 r., III CZP 7/93, OSN 1993, poz. 199).

Ustawową część składową weksla stanowi nazwa "weksel" w samym tekście dokumentu, i to w języku, w jakim go wystawiono. Istotne, aby słowo "weksel" zostało zamieszczone w samym tekście dokumentu, ponieważ musi ono nierozerwalnie wiązać się z treścią dokumentu (oświadczenia wystawcy). Nie wystarczy zatem sam napis "weksel" nad treścią dokumentu. Weksel będzie nieważny, jeżeli zamiast słowa "weksel" zostanie użyte inne określenie, takie jak np. "dokument wekslowy", "list wekslowy" czy "blankiet wekslowy". Szczególną uwagę należy zwrócić na blankiety, które zawierają przyrzeczenie dłużnika zapłaty za "dokument wekslowy". Dokument wekslowy tylko w potocznym znaczeniu może być tożsamy z wekslem. Przepisy prawa wekslowego są ściśle sformalizowane i nie przewidują w tym zakresie jakichkolwiek ustępstw. Dokument wekslowy nie jest wekslem i nie powoduje powstania stosunku wekslowego. Innymi słowy, dłużnik nie odpowiada wekslowo, jeżeli podpisał dokument wekslowy, a nie weksel.

Czasami zdarzają się sytuacje, że weksel w obrocie krajowym zostaje wystawiony w obcym języku, co jest w zupełności dopuszczalne. Problem powstaje, jeżeli taki weksel zostanie wystawiony w kilku różnych językach. S. Wróblewski twierdzi, że okoliczność ta nie powinna powodować nieważności weksla, ponieważ przyjmuje się, że weksel został wystawiony w języku, w którym zostało wyrażone bezwarunkowe przyrzeczenie zapłaty. Przyrzeczenie to bowiem stanowi wyraz charakterystyczny dla weksla (por. S. Wróblewski: Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, Kraków 1936, s. 27). Nie wszyscy komentatorzy są jednak tego samego zdania. A. Szpunar twierdzi natomiast, że słowo "weksel" (czy jego obcojęzyczny odpowiednik) musi być wyrażone w tym samym języku, co przyrzeczenie zapłaty, gdyż w przeciwnym razie weksel będzie nieważny.

Weksel własny musi obejmować bezwarunkowe przyrzeczenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej. Najbardziej rozpowszechnionym w obrocie wekslowym zwrotem jest "zapłacę" bądź "zapłacimy" (jeżeli weksel został wystawiony przez kilka osób). Formalizm prawa wekslowego nie wyłącza dopuszczalności użycia także innych zwrotów, które jednoznacznie wyrażają przyrzeczenie wystawcy bezwarunkowego zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej. Przykładowo, dopuszczalne jest użycie zwrotu "przyrzekam zapłacić". W doktrynie powstał problem wpływu użycia niewłaściwej końcówki fleksyjnej w przyrzeczeniu zapłaty. Chodzi tutaj o ustalenie osoby, która jest zobowiązana wekslowo (czy jest to trasat czy wystawca). W wyroku z dnia 23 stycznia 1998 r. (I CKN 431/97, OSNC 1998/7-8 poz. 130) Sąd Najwyższy orzekł, że wykładnia weksla jest dopuszczalna również w zakresie ustalenia rodzaju weksla, a tym samym charakteru zobowiązania wystawcy. Uznano bowiem, że jeżeli w tekście drukowanym weksla nie dopisano do słowa "zapłac" litery "ę", fakt ten nie może pozbawiać tego dokumentu cech ważności, skoro weksel ten ma wszystkie dalsze przesłanki konieczne do uznania go za ważny (orzeczenie SN z dnia 22 maja 1959 r., 3 CR 1068/58, nie publikowane). W innym orzeczeniu stwierdzono, że jeżeli inne przesłanki ważności weksla własnego zostały spełnione, zastosowanie w dokumencie formuły "zapłaci" zamiast przyrzeczenia wystawcy "zapłacę" nie ma znaczenia dla skuteczności zobowiązania wekslowego wystawcy (uchwała SN z dnia 23 kwietnia 1993 r., II CZP 7/93, OSP 1993, poz. 246). W praktyce często mamy do czynienia z wekslami, w których wystawca składa oświadczenie w trzeciej osobie liczby pojedynczej, iż bezwarunkowo zapłaci remitentowi określoną sumę pieniężną. Oświadczenia takie mogą przybierać postać "Jan K. zapłaci spółce X Sp. z o.o. sumę 10 000 zł" oraz zawierać podpis Jana K. Weksel taki należy więc uznać za ważny.

Przyrzeczenie zapłaty złożone pod jakimkolwiek warunkiem unieważnia weksel. Weksel będzie nieważny, jeżeli przyrzeczenie zapłaty będzie uzależnione od istnienia podstawy prawnej świadczenia wystawcy weksla. Należy bowiem zaznaczyć, że przy wekslu własnym nie występuje stosunek pokrycia. Nie oznacza to oczywiście niedopuszczalności zawarcia umowy pomiędzy wystawcą weksla a remitentem, iż ten ostatni zrobi użytek z weksla w razie spełnienia się określonego warunku, np. w razie braku zapłaty należności wynikającej z umowy sprzedaży. Przedstawienie wówczas weksla do zapłaty naraża remitenta na odpowiedzialność odszkodowawczą wobec wystawcy na zasadzie art. 415 i nast. k.c., nie powoduje jednak nieważności weksla. Przedmiotem przyrzeczenia może być wyłącznie zapłata sumy pieniężnej, która ponadto musi być oznaczona w samej treści weksla. Suma pieniężna, którą wystawca przyrzekł zapłacić stanowi sumę wekslową. Do ważności weksla niezbędne jest podanie wysokości sumy wekslowej oraz waluty, w której suma została wyrażona. Brak któregokolwiek z tych elementów czyni weksel nieważnym - nawet wówczas, gdy z okoliczności towarzyszących wystawieniu weksla można bez trudu określić wysokość zobowiązania wystawcy, bądź walutę tego zobowiązania. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 września 1995 r., III CZP 105/95, (OSP 1996, nr 1, poz. 5; aprobująca glosa A. Szpunara została opublikowana w OSP 1996, nr 5, poz. 87): "brak oznaczenia waluty, w jakiej wyrażono sumę wekslową, powoduje, że odnośny dokument nie jest uważany za weksel".